Реабилитация қилинган шахсларни ишга тиклашнинг ўзига хос жиҳатлари

Кейинги йилларда жиноят ишлари бўйича судлар томонидан оқлов ҳукмлари чиқарилиши ортиб бораётганлигини кўрсатиб туриб. Лекин, реабилитация қилинган шахсларни ишга тиклаш амалиётида суриштирув ва тергов идоралари билан бир қаторда суд амалиётида ҳам ягона ёндашувнинг мавжуд эмаслиги айрим ҳолларда фуқароларимизнинг норозилигига, уларнинг бу борадаги ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларининг бирмунча сусайишига сабаб бўлмоқда.

Бугунги кунда фуқароларимизнинг меҳнатга оид ҳуқуқларини, аниқса реабилитация қилинган шахсларни ишга тиклаш билан боғлиқ ҳуқуқларини таъминлашга қаратилган амалиёт бундай ҳуқуқларни ҳар доим ҳам тўла-тўкис таъминланмоқда, дея олмаймиз. Бу борадаги амалиётда ёндошувларнинг ҳар хиллиги кишини ажаблантиради.

Реабилитация қилинган шахснинг ҳуқуқларини тиклаш Ўзбекистон Республикаси Жиноят процессуал кодексининг
304-310-моддаларида белгиланишича суднинг ажрими, терговчи ёки прокурорнинг қарори асосида амалга оширилади.

Юқоридаги моддалар мазмунига кўра шахсни реабилитация қилиш тўғрисида тегишли вертикт чиқарган суд реабилитация қилинган шахснинг ҳуқуқларини тиклаши лозим бўлади. Бинобарин, ЖПКнинг 311-моддасига асосан реабилитация қилинган шахснинг ҳуқуқлари билан бир қаторда уни меҳнатга оид ҳуқуқларини тиклаш тўғрисидаги талаби қаноатлантирилмаган бўлса, ёхуд у қабул қилинган қарорга рози бўлмаса тегишли талаб билан даъво ишини юритиш тартибида судга мурожаат қилишга ҳақли эканлиги мустаҳкамлаб қўйилган.

Аммо, мазкур қонун нормасида реабилитация қилинган шахснинг меҳнатга оид ҳуқуқларини тиклаш билан боғлиқ талаби айнан қайси давлат органи ёки мансабдор шахси томонидан қаноатлантирилмаган ҳолларда даъво ишини юритиш тартибида судга мурожаат қилишга
ҳақли эканлиги аниқ назарда тутилмаган. Шу йўсинда қонун реабилитация қилинган шахсга “тўғри йўлни” кўрсатмайди.

ЖПКнинг “талаб қилиш ҳуқуқи” деб номланган 312-моддасига кўра, реабилитация этилган шахсни ишга тиклаш бўйича ҳеч қандай процессуал ҳужжат қабул қилинмайди, фақат унга тушунтирувчи билдириш хати юборилади, холос.

Бундай мазмундаги норма қатор тушунмовчиликларни келтириб чиқаради.Тушунмовчилик мазкур меъёрнинг турли талқин қилиниши билан боғлиқ.

Бугунги кунда мамлакатимизда ривожланган мамлакатлар тажрибасидан келиб чиқиб шахс ҳуқуқларини чеклашга қаратилган мажбурлов чораларини одил судлов йўли билан белгилаш борасида ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Жумладан, шахсни лавозимидан четлаштириш тўғрисидаги масаланинг муҳимлиги, бу фуқаронинг
меҳнат қилиш ҳуқуқининг таркибий қисми бўлганлиги боис қонун бу масаланинг ҳам суднинг тегишли қарори асосида амалга оширилишини назарда тутади. Аммо, қонун бир вақтнинг ўзида суд ажрими асосида айблонувчи, судланувчини лавозимидан четлаштириш тарзидаги процессуал мажбурлов чорасини суруштирувчи , терговчи, прокурорнинг қарори билан “бекор қилиниши” мумкинлигини ҳам инкор қилмайди, Фақат бундай ҳолларда суриштирувчи, терговчи, прокурор судни хабардор қилиб қўйиши талаб қилинади.

Амалдаги тартибга кўра, дастлаб иш берувчига шахсни лавозимидан четлаштириш тўғрисидаги суднинг ажрими тақдим қилиниб, у лавозимидан четлаштирилади, у реабилитация қилингандан кейинчи? Айнан шу жойга келганда, яъни шахс реабилитация қилингандан сўнг шахсни ишга тиклаш бўйича иш берувчига қайси органнинг ҳужжати тақдим қилинади, деган саволга қонунларимизда ҳеч нарса дейилмаган. Балким, бу саволга ЖПКнинг 255-моддаси 4-бандига асосан қабул қилинган терговчи қарорига биноан масала ҳал бўлади, дейиш мумкиндир. Аммо суднинг ажрими асосида ходимни ишдан четлаштирган иш берувчи тергов органининг қарорига асосан ходимни ишга тиклармикин? Агар тиклаши шарт бўлса, бу ҳақда ҳеч қаерда ёзилмаган. Бу борадаги қонун ҳужжатларини таҳлил қилганимизда шахс ҳуқуқларини чеклашга қаратилган қонун меъёрлари анчайин мукаммалигига, аксинча уни тиклашга қаратилганларида эса қатор бўшлиқлар мавжудлигига гувоҳ бўламиз.

Бугунги кунда реабилитация қилинган шахсларни, айниқса ҳарбий хизматчиларни ишга тиклаш бўйича суд амалиётида турли ёндошувлар мавжуд. Бу борадаги суд амалиёти амалдаги қонунлар, қонун ости ҳужжатлари ва шу билан бирга 2019 йил 4 февралдаги Олий суд томонидан барча судларга юборилган 11-9-10-сонли хат ва 2020 йил
26 ноябрда Олий суднинг РС-54-20-сонли реабилитация билан боғлиқ ишга тиклаш, иш ҳақи, моддий ва маънавий зарарни ундириш тўғрисидаги фуқаролик ишлари бўйича суд амалиётини умумлаштириш натижалари ҳақидаги Раёсат қарорига таяниб шаклланган.

Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонун ҳужжатларида суднинг айблов ҳукми билан ҳарбий ёки махсус унвондан маҳрум қилиш тарзидаги қўшимча жазо тайинланган ва реабилитация қилинган
шахслар учун ҳарбий ёки махсус унвонларни қайтариб бериш асослари
ва тартиби назарда тутилмаган. Бизнингча реабилитация этилган шахснинг бошқа ҳуқуқларини тиклаш баробарида, агарда суднинг
айблов ҳукми билан ҳарбий ёки махсус унвондан маҳрум қилиш
тарзидаги қўшимча жазо қўлланилган бўлса, бундай ҳарбий ёки махсус унвонлар унга қайтариб берилиши билан боғлиқ масала ҳам ҳал этилиши лозим.

Юқоридаги таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, бугунги кунда
биринчи навбатда реабилитация қилинган шахслар, айниқса реабилитация қилинган ҳарбий хизматчиларни ишга тиклаш билан боғлиқ суд амалиётини бир хиллаштириш мақсадида аввало мазкур соҳадаги қонун ҳужжатларини унификациялаш, шу билан бир қаторда Олий суднинг тегишли Пленум қарорини ишлаб чиқиш лозим. Бундан ташқари мазкур муносабатларнинг кенг қамровлилиги ва ўзига хослигидан келиб чиқиб Ўзбекистон Республикасининг “Реабилитация қилинган шахсларнинг ҳуқуқларини тиклаш тўғрисида”ги қонун лойиҳасини ишлаб чиқиб, қабул қилиш лозим.

Зафар Усмонов,

Фуқаролик ишлари бўйича Қоракўл туманлараро суди раиси

Шерали Юлдашев,

Фуқаролик ишлари бўйича Ғиждувон туманлараро суди судьяси

Сервитут-бошқа шахсларнинг мулкидан чекланган ҳолда фойдаланиш ҳуқуқи

Сервитут белгилашни талаб қилаётган шахс билан ўзга ер участкасининг эгаси ўртасидаги битимга мувофиқ сервитут белгиланади ва у кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни рўйхатдан ўтказиш учун белгиланган тартибда рўйхатдан ўтказилиши лозим. Сервитутни белгилаш хусусида келиша олинмаса ёки унинг шартларида муросага келинмаса, баҳс сервитут белгилашни талаб қилаётган шахснинг даъвоси бўйича суд томонидан ҳал этилади.

Сервитут белгиланган участканинг эгаси, агар қонунда бошқа тартиб назарда тутилган бўлмаса, сервитут кимнинг фойдасини кўзлаб белгиланган бўлса, ўша шахсдан участкадан фойдаланганлик учун мутаносиб ҳақ талаб қилишга ҳақлидир.

Кўчмас мулк (ер участкаси, бошқа кўчмас мулк) эгаси қўшни ер участкасининг эгасидан, зарур ҳолларда эса — бошқа ер участкасининг эгасидан ҳам ўзганинг ер участкасидан чекланган тарзда фойдаланиш (сервитут) ҳуқуқини беришни талаб қилишга ҳақлидир.

Ўзганинг ер участкасидан пиёда ва транспортда ўта олишни таъминлаш, электр узатгич, алоқа ва қувур линияларини ўтказиш ва улардан фойдаланиш, сув билан таъминлаш учун, шунингдек кўчмас
мулк эгасининг эҳтиёжларини сервитут белгиламай туриб таъминланиши мумкин бўлмаган бошқа эҳтиёжларини қондириш учун сервитут белгиланиши мумкин.

Ер участкасида сервитут белгиланиши ер участкаси эгасининг
ушбу участкага эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф
этиш ҳуқуқларидан маҳрум этмайди.

Участка мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқи билан берилган ёки доимий эгалик қилиш ва фойдаланиш ҳуқуқи билан берилган шахснинг манфаатлари ва талаби бўйича ҳам ушбу модданинг биринчи, иккинчи, учинчи ва тўртинчи қисмларида назарда тутилган шартларда ва тартибда сервитут белгиланиши мумкин.

Ундирув гаровга қўйилган ер участкасига қаратилган тақдирда гаровга қўювчи ер участкаси унинг бино ёки иншоотдан ўз ўрнида фойдаланиш учун зарур бўлган қисмидан чекланган тарзда фойдаланиш (сервитут) ҳуқуқини сақлаб қолади. Участканинг бу қисмидан фойдаланиш шартлари гаровга қўювчининг гаровга олувчи билан келишуви асосида, низо чиққан тақдирда эса — суд томонидан белгиланади.

Агар ер участкасининг тегишли қисмидан фойдаланиш шартлари уни сотиш шартномаси билан белгиланган бўлмаса, сотувчи ер участкасининг кўчмас мулк жойлашган ва бу кўчмас мулкдан кўзланган мақсадларда фойдаланиш учун зарур бўлган қисмидан чекланган ҳолда фойдаланиш (сервитут) ҳуқуқини сақлаб қолади.

Зафар Усмонов,

Фуқаролик ишлари бўйича Қоракўл туманлараро суди раиси

Шерали Юлдашев,

Фуқаролик ишлари бўйича Ғиждувон туманлараро суди судьяси

Судларда фарзандликка олишга ишларни кўришнинг ўзига хос хусусиятлари

Жамиятнинг равнақ топишида оиланинг ўрни беқиёс бўлиб, оила- жамиятнинг бирламчи бўғини ҳисобланади. Бу борада Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 76-моддасида, оила жамиятнинг асосий бўғинидир ҳамда жамият ва давлат муҳофазасида бўлиш ҳуқуқига эга эканлиги белгиланган.

Соғлом боланинг туғилиши эса оила мустаҳкамлиги ва бардавом бўлиши, эр-хотининг бахтиёр яшашларининг муҳим гарови ҳисобланади. Фарзанд- бу ота-она қувончи, бахти ва ҳаёт давомчиси. Фарзанд нафақат оила учун, балки оила ва жамият ҳамда мамлакат учун учун ҳам азиздир.

Бироқ, турли сабабларга кўра айрим оилаларда фарзанд дунёга келмайди. Баъзи ота-оналар эса ўз жигарбандларини тарбиялашдан воз кечиб кетади.

Оила инстутини мустаҳкамлаш, оилалар барқарорлигини сақлаб қолиш мақсадида ҳам фарзандликка олиш инстути Оила кодексида алоҳида боб сифатида кўрсатилиб, фарзандликка олувчи шахслар, фарзандликка олиш тартиби, шартлари, ҳуқуқий оқибатлари, бекор қилиш асослари ва тартиби кўрсатиб ўтилган.

Аслида фарзандликка олишнинг ҳуқуқий асосларининг вужудга келиши бошқа давлатларда бир неча асрларга бориб тақалади. Мисол учун АҚШда фарзандликка олиш ҳақидаги дастлабки қонунлардан бири Массачусетс штати томонидан 1851 йилда қабул қилинган “Фарзандликка олишнинг асослари тўғрисидаги” қонун ҳисобланади.

Мамлакатимизда эса бу ҳақидаги дастлабки нормалар Биринчи Бош қомусимизнинг 65-моддасида келтирилган бўлиб, унга кўра оналик ва болалик давлат томонидан муҳофаза қилиниши белгиланган.

Фарзандликка олиш ишлари фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан алоҳида иш юритиш тартибида кўрилиб, фарзандликка олиш Ўзбекистон Республикаси Оила кодекси, Фуқаролик процессуал кодекси, “Васийлик ва ҳомийлик тўғрисида”ги, “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг қонунлари, Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 12 апрелдаги 171-сонли қарори билан тасдиқланган “Вояга етмаган болаларни фарзандликка ва болаларни оилага тарбияга олиш (патронат) тўғрисида”ги Низом асосида амалга оширилади.

Фарзандликка олиш вояга етмаган болаларга нисбатан ва фақат уларнинг манфаатларини кўзлаб, ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларга нисбатан йўл қўйилади.

Фарзандликка олиш ҳақидаги ишлар, фарзандликка олувчилар (олувчи), васийлик ва ҳомийлик органлари вакиллари, шунингдек прокурор иштирокида кўриб чиқилади.

Ушбу тоифадаги ишларнинг судларда кўриб чиқилишининг ўзига хос томонлари шундан иборатки, фарзандликка олиш сир сақланиши мақсадида ишлар ёпиқ суд мажлисида кўриб чиқилади.

Суд мажлиси жараёнида ишда иштирок этувчи шахслар фарзандликка олиш билан боғлиқ маълумотларни сир сақлашлари зарурлиги, ушбу сирни ошкор қилганлик учун Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси                          125-моддасига асосан жиноий жавобгарликка тортилиши мумкинлиги тўғрисида огоҳлантирилади.

Жиноят кодекси 125-моддасига кўра, фарзандликка бола олувчиларнинг ёки васийлик ва ҳомийлик органининг эркига қарши, етим ёки ота-она ғамхўрлигидан маҳрум бўлган болаларни фарзандликка олишнинг қонун билан қўриқланадиган сирини ошкор қилиш жиноий жавобгарликка сабаб бўлади.

Қонунга кўра, вояга етган эркак ёки аёл фуқаролар фарзандликка олувчилар бўлиши мумкин.

ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ёки ота-оналик ҳуқуқи чекланганлар;

қонун билан белгиланган тартибда муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган деб топилганлар;

асаб касалликлари ёки наркология муассасаларида рўйхатда турувчилар;

фарзандликка олганлиги бекор қилинган собиқ фарзандликка олувчилар;

қасддан содир қилган жиноятлари учун илгари ҳукм қилинганлар вояга етмаган болаларни фарзандликка ололмайдилар.

Фарзандликка олувчи ва фарзандликка олинувчилар ёшидаги фарқ ўн беш ёшдан кам бўлмаслиги шарт, ўгай ота ва ўгай она томонидан фарзандликка олиш ҳолларига ушбу чеклов истосно қилинган.

Яна бир муҳим жиҳат, Оила кодекси 155-моддасига кўра ўн ёшга тўлган болани фарзандликка олиш учун унинг розилиги талаб этилади. Корея Республикаси қонунчилигига кўра фарзандликка олиш учун 6 ёшдан ошган болаларнинг розилиги талаб қилинса, Италияда мазкур ёш 14 ёш қилиб белгиланган.

Чет эл фуқароси ёки фуқаролиги бўлмаган, бошқа давлат ҳудудида доимий яшаётган болани Ўзбекистон Республикаси фуқаролари томонидан фарзандликка олиш мазкур бола доимий яшаётган давлатнинг қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда, фарзандликка олинаётган бола етим ва фарзандликка олувчиларнинг яқин қариндоши бўлган ёки ўз ватанида турли сабабларга кўра фарзандликка олиниши мумкин бўлмаган ҳолларда амалга оширилади.

Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан ташқарида доимий яшаб келаётган Ўзбекистон Республикаси фуқароси, шунингдек чет эл фуқаролари ёки фуқаролиги бўлмаган шахсларнинг фарзандликка олиш ҳақидаги аризалари фарзандликка олинаётган боланинг яшаш жойидаги вилоят суди томонидан кўриб чиқилади.

Ниятимиз, барча оилаларда чақалоқ йиғиси эшитилиб, мазкур турдаги ишлар судларда камайиб, ҳар бир бола ота-онаси бағрида камол топади.

Зафар Усмонов,

Фуқаролик ишлари бўйича Қоракўл туманлараро суди раиси

Шерали Юлдашев,

Фуқаролик ишлари бўйича Ғиждувон туманлараро суди судьяси

Фуқаролик ишларини кўришда прокурор иштироки

Тарафлар, учинчи шахслар, уларнинг вакиллари, ариза берувчилар
ва судда кўрилаётган алоҳида тартибда юритиладиган ишлар бўйича бошқа манфаатдор шахслар, прокурор, ишда бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилишда иштирок этадиган давлат бошқаруви органлари, ташкилотлар ва айрим фуқаролар ишда иштирок этувчи шахслар деб тан олинади.

Низонинг предметига нисбатан мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахслар, агар иш бўйича қабул қилинадиган ҳал қилув қарори уларнинг тарафлардан бирига нисбатан бўлган ҳуқуқларига ёки мажбуриятларига таъсир этадиган бўлса, суд томонидан ҳал қилув қарори қабул қилингунига қадар даъвогар ёки жавобгар тарафида ишга киришиши мумкин. Улар тарафларнинг, прокурорнинг, ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг илтимосномаси бўйича ёхуд суднинг ташаббуси билан ҳам ишда иштирок этишга жалб қилиниши мумкин.

Агар фуқаро соғлиғининг ҳолати, ёши ёки бошқа сабабларга кўра судда ўз ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини шахсан ҳимоя қилиш имкониятига эга бўлмаса, прокурор фуқаронинг бузилган ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш учун ариза билан судга мурожаат этиш ҳуқуқига эга.

Прокурор фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда, шунингдек прокурорнинг аризасига кўра қўзғатилган ишлар бўйича фуқаролик ишининг муҳокамасида иштирок этишга ҳақли. Прокурор бошқа шахсларнинг аризалари билан қўзғатилган ишнинг муҳокамасида ўз ташаббуси билан иштирок этиши мумкин эмас.

Ариза берган прокурор даъвогарнинг барча процессуал ҳуқуқларидан фойдаланади ва барча процессуал мажбуриятларини ўз зиммасига олади, бундан келишув битими ёки медиатив келишув тузиш ҳуқуқи ва суд харажатларини тўлаш мажбурияти мустасно.

Прокурор берган аризасидан бутунлай ёки қисман воз кечиш, бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш учун ўзи арз қилган талаблар бўйича судга тушунтиришлар бериш, иш мазмуни юзасидан, шунингдек ишнинг муҳокамаси вақтида келиб чиққан айрим масалалар бўйича ўз фикрини баён этиш, суд ҳужжати устидан протест келтириш ҳуқуқига эга.

Агар даъвогар рози бўлмаса, прокурор ўзи арз қилган талабларнинг асосини ёки предметини ўзгартиришга, қўшимча талаблар билдиришга, даъво талабларининг миқдорини кўпайтиришга ёхуд камайтиришга
ҳақли эмас.

Прокурор томонидан даъвогарнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун тақдим этилган даъводан даъвогарнинг воз кечиши, агар бу учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига дахл қилмаса, даъво аризасини (аризани) кўрмасдан қолдиришга олиб келади.

Прокурорнинг бошқа шахс манфаатларини ҳимоя қилиш учун тақдим этган ўз даъвосидан (аризасидан) воз кечиши, ушбу шахсни ишни мазмунан кўриб чиқишни талаб қилиш ҳуқуқидан маҳрум этмайди.

Прокурорнинг, шунингдек бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиб судга мурожаат қилган давлат бошқаруви органларининг, ташкилотларнинг ва фуқароларнинг арз қилинган талаблари тўлиқ ёки қисман рад этилганда, жавобгар қилган суд харажатларининг ўрни унга бюджет маблағлари ҳисобидан тўлиқ ёки даъвогар арз қилган талабларнинг рад этилган қисмига мутаносиб равишда қопланади.

Прокурор ёки адвокат раислик қилувчининг фармойишларига бўйсунмаган тақдирда, улар огоҳлантирилади. Мазкур шахслар раислик қилувчининг фармойишларига яна бўйсунмаса, агар уларни ишга зарар етказмаган ҳолда бошқа шахс билан алмаштиришнинг имкони бўлмаса, ишни кўриш суднинг ажримига биноан кейинга қолдирилиши мумкин. Суд бир вақтнинг ўзида хусусий ажрим чиқаради, ушбу ажрим тегишинча юқори турувчи прокурорга ёки Ўзбекистон Республикаси Адвокатлар палатасининг ҳудудий бошқармаси ҳузуридаги малака комиссиясига юборилади.

Прокурор ёки адвокатнинг узрсиз сабаблар билан келмаганлиги тўғрисида суд хусусий ажрим чиқаради, бу ҳақда тегишинча юқори турувчи прокурорга ёки Ўзбекистон Республикаси Адвокатлар палатасининг ҳудудий бошқармаси ҳузуридаги малака комиссиясига маълум қилади.

Бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида судга мурожаат этган прокурор, шунингдек давлат бошқаруви органларининг, ташкилотларнинг вакиллари ёки айрим фуқаролар суд музокараларида биринчи бўлиб сўзга чиқади.

Ишда иштирок этувчи прокурор суд музокараларидан кейин низонинг моҳияти бўйича ўз фикрини баён этади, бундан прокурорнинг бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини, эркинликларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида берган аризаси бўйича қўзғатилган ишлар мустасно.

Суд фарзандликка олиш тўғрисидаги ишларни фарзандликка олувчилар (олувчи), васийлик ва ҳомийлик органларининг вакиллари, шунингдек прокурор албатта иштирок этган ҳолда кўриб чиқади.

Фуқарони бедарак йўқолган деб топиш тўғрисидаги ёки фуқарони вафот этган деб эълон қилиш ҳақидаги ишлар албатта прокурорнинг иштирокида кўрилади.

Суд фуқарони муомала лаёқати чекланган деб топиш тўғрисидаги ишни албатта мазкур фуқаронинг, прокурор ҳамда васийлик ва ҳомийлик органи вакилининг иштирокида кўради. Агар фуқаро суд мажлисига келмаса, ушбу Кодекс 186-моддасининг қоидалари қўлланади.

Суд фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишни прокурор ҳамда васийлик ва ҳомийлик органининг вакили иштирокида кўриб чиқади. Иши кўриб чиқилаётган фуқаро, агар унинг соғлиғи ҳолати имкон берса, суд мажлисига чақирилади.

Мол-мулкни (ашёни) эгасиз деб топиш тўғрисидаги иш аризачининг вакили, учинчи шахслар ва прокурор иштирокида суд томонидан кўриб чиқилади.

Йўқолган суд ишини юритиш суд томонидан ишда иштирок этувчи шахсларнинг, прокурорнинг аризасига биноан, шунингдек суднинг ташаббусига кўра тикланиши мумкин.

Прокурор, юқори турувчи прокурор прокурорнинг иштирокида кўрилган иш бўйича, шунингдек тарафларнинг мурожаати мавжуд
бўлган тақдирда биринчи инстанция судининг қонуний кучга кирмаган ҳал қилув қарори устидан апелляция протести келтиришга ҳақли.

Прокурор иштирокисиз кўриб чиқилган иш бўйича апелляция протестига тарафнинг мазкур протестни келтириш учун асос бўлиб хизмат қилган мурожаатининг кўчирма нусхаси илова қилинади.

Прокурорнинг ёки адвокатнинг судга узрли сабабларсиз келмаганлиги тўғрисида суд хусусий ажрим чиқариб, бу ҳақда тегишли юқори турувчи прокурорга ёки Ўзбекистон Республикаси адвокатлар палатасининг ҳудудий бошқармаси ҳузуридаги малака комиссиясига
хабар беради.

Ишда иштирок этувчи шахсларнинг тушунтиришларидан сўнг прокурор суд ҳужжатининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилиги тўғрисида фикрини баён этади, бундан прокурорнинг протести бўйича қайта кўрилаётган суд ҳужжатлари мустасно.

Ишда иштирок этувчи шахсларнинг тушунтиришлари ва прокурор фикри эшитилгандан сўнг апелляция инстанцияси суди ажрим чиқариш учун алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киради.

Прокурорнинг иштирокисиз кўрилган иш бўйича кассация протестига тарафнинг протест келтиришга асос бўлиб хизмат қилган мурожаатининг кўчирма нусхаси илова қилинади.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси, Ўзбекистон Республикаси Бош прокурори ва уларнинг ўринбосарлари, вилоят прокурори, унга тенглаштирилган прокурор ва уларнинг ўринбосарлари ушбу Кодекснинг 403-моддасида кўрсатилган шахсларнинг мурожаати мавжуд бўлган тақдирда, кассация протести келтириш тўғрисидаги масалани ҳал этиш учун тегишли суддан ишни талаб қилиб олишга ҳақли.

Зафар Усмонов,

Фуқаролик ишлари бўйича Қоракўл туманлараро суди раиси

Шерали Юлдашев,

Фуқаролик ишлари бўйича Ғиждувон туманлараро суди судьяси

Xalqaro huquqda mediatsiyaning tan olingan tamoyillari

Taraqqiyot o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga intilgani sari huquqshunoslik ham zamonga hamnafas ravishda takomillashib bormoqda.

Bugungi zamonaviy dunyoda huquqshunoslikning nozik jihatlariga ham e’tibor qaratilmoqdaki, bu inson huquqini eng oliy qadriyat sifatida baholashga, inson qadrini ulug‘lashga xizmat qilyapti.

So‘ngi yillarda huquqni himoya qilish, jismoniy va yuridik shaxslarning vaqt va mablag‘ini tejash, turli qog‘ozbozlikning oldini olish, nizolarni taraflarning yarashuviga asosan tinch yo‘l bilan hal etishga qaratilgan turli usullar, xususan mediatsiya instituti va hakamlik sudlari tomonidan nizolarni sudgacha hal qilish amaliyoti keng qo‘llanilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik va Iqtisodiy protsessual kodeksiga muvofiq ishni sudda ko‘rishga tayyorlash paytida sudya taraflardan kelishuv bitimini tuzish ehtimolini yoki nizoni hal etishning muqobil usullari bor-yo‘qligini aniqlashi, ularning huquqiy oqibatlarini tushuntirishi lozim. Huquqiy jamiyatda nizoni hal etishning muqobil mexanizmlari yaratilishi jismoniy va yuridik shaxslar buzilgan huquqlarini tiklashga erishishning samarali vositasi ekanligi ayonlashdi va mazkur kodekslarga mediatsiya atamalari kiritildi.

Mediatsiya instituti bugungi kunda dunyoning ko‘pgina mamlakatlarida, shu jumladan AQSH, Germaniya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Yaponiya, Xitoy, Gonkong, Janubiy Kareya Respublikasi, Hindistonda tashkil etilgan va muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsatmoqda.

Mediatsiya – bu kelib chiqqan nizoni taraflar o‘zaro maqbul qarorga erishishi uchun ularning ixtiyoriy roziligi asosida mediator ko‘magida hal qilish usuli, mediator esa – mediatsiyani amalga oshirish uchun taraflar tomonidan jalb etiladigan shaxs hisoblanadi.

Mazkur sohadagi munosabatlarni tartibga solish maqsadida “Mediatsiya to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni qabul qilindi.

Shu o‘rinda, 2019-yil 1-yanvardan kuchga kirgan “Mediatsiya to‘g‘risda”gi qonun ushbu institutni amaliyotga kengroq joriy etishga zamin yaratganini alohida ta’kidlash joiz.

Tahlillarga ko‘ra, so‘ngi 4 yilda fuqarolik sudlari tomonidan mediatsiya tartib – taomili  qo‘llanilib va mediativ kelishuv bo‘yicha ko‘rmasdan qoldirilgan ishlar soni oshganligini ko‘rishimiz mumkin.

Hozirgi kunda rivojlangan xorijiy davlatlar huquqiy tizimida nizoni sudgacha olib bormasdan, muqobil yo‘l bilan hal qilishga qaratilgan mediatsiya – taraflar ixtiyoriy roziligi bilan nizoni o‘zaro hal etish jarayoni alohida ahamiyat kasb etmoqda.

Mediatsiya taraflarning xohish istagi asosida qo‘llaniladi. Mediatsiya suddan tashqari tartibda, nizoni sud tartibida ko‘rish jarayonida, sud hujjatini qabul qilish uchun sud alohida xonaga kirgunga qadar qo‘lanilishi mumkin. Mediatsiya nizoni hakamlik sudida ko‘rish jarayonida hakamlik sudining qarori qabul qilinguniga qadar qo‘llanilishi mumkin.

Taraflarning mediatsiya jarayonlariga o‘z ixtiyoriy bilan qo‘shilishi, kelishuv imzolangunga qadar jarayondan chiqishi, kelishuv qanday shartlar va usullarda bo‘lishi ularning o‘zaro yakdil qarorlari asosida amalga oshiriladi. Bunda mediator taraflar nomidan qaror qabul qilmaydi. Ushbu tamoyilning asosiy xususiyati shundaki, mediatsiya jarayonlarida har bir taraf o‘ziga ma’qul kelgan qarorni o‘zi mustaqil qabul qiladi, qabul qilingan qaror va uning ijrosi
bo‘yicha javobgarlik taraflarning zimmasida qoladi.

Mediatsiya maxfiylik xususiyatiga ega. Taraflar va mediator mediatsiya jarayonidagi muhokamalar maxfiyligini va uning oshkor etilmasiligini o‘zaro kelishuvda ifodalaydilar. Uning noodatiyligi shundaki, mediatsiya jarayonida qo‘llanilgan o‘zaro qaydlar, yozishmalar, qo‘lyozmalar, video va audio yozuvlardan mediator kelgusida ushbu ish bo‘yicha sud nizosi vujudga kelgan hollarda foydalana olmasligi uchun mediatsiya jarayoni tugaganidan so‘ng yo‘q qilinishi mumkin.

Biroq, jahon xaritasida davlatlar o‘rtasidagi nizolar ham uchrab turadiki, ularni tinch yo‘l bilan hal etish zarurati paydo bo‘ladi.
Bunda xalqaro tashkilotlarning o‘rni va mavqei asosiy o‘rin egallaydi.

Xalqaro nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish xalqaro huquqning asosiy tamoyillaridan biridir.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 2-moddasi tamoyillaridan kelib chiqib, BMTning barcha a’zolari xalqaro tinchlik, xavfsizlik va adolatni tahdid ostiga qo‘ymaslik uchun o‘zlarining xalqaro nizolarini tinchlik vositalari bilan hal qilishga majbur.

Xalqaro miqyosda mediatsiya tartib-taomilini o‘tkazish davlatlarning huquq tizimi doirasidagi mediatsiyadan unchalik farq qilmaydi. Vositachi nizolashayotgan tomonlarga aybdorlarni qidirish o‘rniga, ikkala tomon uchun ham mos keladigan murosaga kelishni taklif qilishi mumkin. Davlatlar o‘rtasida vositachilik tartib – taomillarini o‘tkazish tajribasida asosan xalqaro tijorat nizolarini hal etishda vositachilik e’tibor qaratiladi.

Misol sifatida davlatlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni ko‘rib chiqish foydalidir.

1978-yilda Chili va Argentina o‘rtasidagi Lennoks, Pikton va Isla-Nueva orollarining egalik huquqiga doir mojaro paytida Vatikan knyazligi mashhur kardinallardan birini vositachi sifatida taklif qiladi. Vatikan buni ikkala davlat ham katolik bo‘lganligi va ular o‘rtasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan harbiy mojaroni istamasligi kabi ikki sabab bilan izohlaydi. Boshqa tomondan, Rim papasi  Janubiy Amerikada vujudga kelgan ayrim kelishmovchiliklarda doimiy qatnashib kelgani uchun ushbu nizoli vaziyatga ham aralashuvni zarur deb hisoblaydi. YA’ni, vositachi nomzodini ko‘rsatish uchun tarixiy va diniy shartlar mavjud edi. Kardinal Antonio Samoraning harakatlari, shuningdek, katolik cherkovining nufuzi tufayli muqarrar bo‘lib tuyulgan harbiy mojaroning oldi olinib, taraflar  “Tinchlik va do‘stlik” shartnomasini tuzishga erishadilar.

Shuningdek, ta’kidlash joizki, davlatlar, odatda yirik mamlakatlar mintaqaga o‘z ta’sirini kuchaytirish uchun vositachi vazifasini bajaradilar. Sobiq Sovet davlatining 1965-yilda Hindiston va Pokiston o‘rtasidagi mojaroda ishtirok etishi bunga misol bo‘la oladi. Sobiq Sovet davlatining o‘z ta’sirini susaytirishiga yo‘l qo‘yib bo‘lmasligi sabab yarashuv  tartib-qoidalari tashkil etildi. Davlat o‘zi va tomonlardan biri o‘rtasida biron – bir majburiyatga ega bo‘lsa vositachilik natijalari ko‘zlangan samara bermaydi va ushbu manfaat nizolarni hal qilish jarayoniga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababdan, Hindiston va Pokiston o‘rtasida Kashmirning hududiy mansubligi bo‘yicha mojaroga Qo‘shma Shtatlar va Buyuk Britaniya vositachi bo‘la olmadilar, shuning uchun vositachilik jarayonlari sobiq Sovet ittfoqi tomonidan amalga oshirildi, chunki ikkala tomon bilan munosabatlar o‘rnatilgan edi.

Mediatsiya xalqaro huquqda nizolarni hal qilishning muqobil
usuli sifatida to‘liq muzokara ko‘rinishida namoyon bo‘lsa, fuqarolik huquqiy munosabatlarda nizolarni uchinchi shaxs yordamida faqat ikki tarafning muqobil yechimiga kelishida vositachilik ko‘rinishida ifodalaydi.

Aziz Safarov,

            Fuqarolik ishlari bo‘yicha Qorako‘l tumanlararo sudi sudyasi

Bobir Umedov,

            Fuqarolik ishlari bo‘yicha Kogon tumanlararo sudi sudyasi

ERTA NIKOH VA UNING OQIBATLARI

O‘zbekiston mustaqillikka erishgach barcha sohalarda, xususan Oila qonunchiligi tizimida ham samarali islohotlar qilindi. Bosh qomusimiz O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida ham alohida “Oila” bobi kiritildi.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 63-moddasida oila jamiyatning asosiy bo‘g‘ini hamda jamiyat va davlat muhofazasida bo‘lish huquqiga ega ekanligi, nikoh tomonlarning ixtiyoriy roziligi va teng huquqliligiga asoslanishi belgilab qo‘yilgan.

Yurtimizda oila ins­titutini mustahkamlash, nufu­zini oshirish, huquqiy asoslarini takomillashtirish, erta nikohning oldini olish va sog‘lom farzandni dunyoga keltirish masalalariga alohida e’tibor qaratilayapti.

Shuningdek, Oila kodeksida ham nikoh tuzish tartibi, nikoh tuzishning ixtiyoriyligi, nikoh yoshi, nikoh tuzishga monelik qiladigan holatlar va nikohlanuvchilarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish normalari belgilab qo‘yilgan.

Biroq, ba’zi ota-onalarning nikoh yoshiga yetmagan, kollej, litseylarni tugatmagan qizlarini erta turmushga chiqarib yuborish holatlari uchrayaptiki, bu yosh onalar va bolalarning nogiron, zaif bolalar tug‘ilishiga sabab bo‘lmoqda.

Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘ini sifatida o‘ziga xos ijtimoiy vazifani bajaradi. Oilalar qanchalik mustahkam bo‘lsa, jamiyatimiz shunchalik mustahkam bo‘ladi. Respublikamizda oilaga e’tibor davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Yoshlarmizning sog‘lom va mustahkam oila qurishlari uchun barcha shart-sharoitlar yaratilgan. Oilaning huquqiy asosini qonuniy nikoh tashkil etadi. Chunki faqat qonuniy nikohgina oilada er-xotin va bolalar o‘rtasida o‘zaro huquq va majburiyatlarni keltirib chiqaradi.

Nikoh tuzilishi uchun nikohlanuvchilar qonunda belgilab qo‘yilgan nikoh yoshiga yetgan bo‘lishlari shart.

O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 15-moddasiga ko‘ra, nikoh yoshi erkak va ayollar uchun 18 yosh qilib belgilangan. Bugungi kunda mutaxassislar tomonidan nikoh yoshini ko‘tarish maqsadga muvofiq deb topilmoqda. Ta’lim to‘g‘risidagi qonunchilik talablari hamda qizlarning fiziologik jihatdan onalikka tayyor bo‘lishlari nuqtayi nazaridan qaraydigan bo‘lsak, bu fikr asoslidir.

O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 15-moddasining ikkinchi qismiga ko‘ra, uzrli sabablar bo‘lganida, alohida hollarda (homiladorlik, bola tug‘ilishi, voyaga yetmagan shaxsning to‘la muomilaga layoqatli deb e’lon qilinishi (emansipatsiya), nikohga kirishni xoxlovchilarning iltimosiga ko‘ra nikoh davlat ro‘yoxatidan o‘tkaziladigan joydagi tuman, shahar hokimi nikoh yoshini ko‘pi bilan bir yilga qisqartirilishi mumkin.

Oila kodeksining 13-moddasida «Diniy rasm-rusmlarga binoan tuzilgan nikoh huquqiy ahamiyatga ega emas»ligi ko‘rsatilgan, biroq nikoh yoshiga to‘lmagan qizlar bilan FHDYO organlaridan ro‘yxatdan o‘tmasdan, diniy rasm-rusmlarga binoan nikoh tuzish marosimini o‘tkazish holatlari kam bo‘lsada, hamon uchrab turibdi. Mo‘rt va huquqiy himoyalanmagan oilalar ko‘p holatlarda buzilib, aksariyat hollarda ayollar jabrlanuvchi bo‘lib qolayotgani achinarlidir.

Bu kabi salbiy holatlarning oldini olish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksiga va Oila kodeksiga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritildi. Erta nikohning oldini olish, fuqarolarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yanada oshirish hamda jamiyatda ayollarning ijtimoiy va huquqiy mavqeini mustahkamlash, aholining reproduktiv salomatligini yaxshilashga qaratilgan mazkur hujjatlarga asosan nikoh yoshi to‘g‘risidagi qonun hujjatlari talablarini buzganlik uchun javobgarlik belgilandi. Shu bilan birga nikoh yoshi to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzish endilikda ma’lum javobgarliklarni keltirib chiqaradi.

Bundan ko‘zlangan maqsad – ona-bola salomatligiga salbiy ta’sir etayotgan holatlarning oldini olish, kelgusi nasllarning har tomonlama sog‘lom onadan dunyoga kelishini ta’minlashdir.

Ushbu qonunda ko‘zda tutilgan maqsad va vazifalarni keng targ‘ib qilish, aholining tibbiy madaniyatini yuksaltirish dolzarb vazifalardandir. Bu borada tegishli davlat va jamoat tashkilotlari, ta’lim hamda tibbiyot muassasalari mutaxassislari hamkorligida amalga oshirilayotgan targ‘ibot ishlari yanada kuchaytirilmoqda. Shifokorlar, pedagoglar, psixologlar, xotin-qizlar qo‘mitalari va mahallalar faollari tomonidan yoshlarga sog‘lom hayot va uzoq umr ko‘rish, jismoniy va ma’naviy barkamollikka erishish, oila mustahkamligi xususida hayotiy misollar orqali so‘zlab berilmoqda.

Mamlakatning har bir qonun-qoidasini, uning mazmuni va ahamiyatini shu mamlakatning har bir fuqarosi bilishi lozim. Zero, qonunni bilmaslik javobgarlikdan ozod etmaydi. Nikoh yoshiga oid yuqoridagi qonun-qoidalarni targ‘ib qilishdan maqsad esa odamlarni ogohlantirishdir. Har bir ota-ona, har bir nikohlanuvchi yosh o‘z haq-huquqini va burchini yaxshi bilsa, o‘z sog‘ligi va farzandlari oldidagi mas’uliyatini chuqur his etsa, xavotirga o‘rin qolmaydi. Oilalar mustahkam, bolalar barkamol bo‘ladi.

Yurtimizda nikoh munosabatlarini mustahkamlash, oilaviy hayotda ro‘y beradigan salbiy hodisalarning oldini olish, oilada sog‘lom muhitni shakllantirish, barkamol avlodni tarbiyalash borasida amalga oshirilayotgan ishlardan ko‘zlangan maqsad ham sog‘lom va mustahkam oila barpo etishdir. Zero, vatan oiladan boshlanadi. Oila mustahkam ekan, vatanimiz gullab-yashnayveradi. Farzand­larimiz sog‘lom va barkamol ekan, kelajagimiz porloq bo‘ladi.

Aziz Safarov,

Fuqarolik ishlari bo‘yicha Qorako‘l tumanlararo sudi sudyasi

Bobir Umedov,

Fuqarolik ishlari bo‘yicha Kogon tumanlararo sudi sudyasi

ЯНГИ КОНСТИТУЦИЯДА СУД ҲОКИМИЯТИ

Янги Конституциядаги муҳим жиҳатлардан бири-одил судловга эришишни таъминлаш мақсадида фуқаролар ва юридик шахслар, агар суд орқали ҳимоя қилишнинг бошқа барча воситаларидан фойдаланиб бўлинган бўлса, судда кўриб чиқилиши тугалланган муайян ишда суд томонидан ўзига нисбатан қўлланилган қонуннинг Конституцияга мувофиқлиги тўғрисидаги шикоят билан Ўзбекистон Республикаси Конституциявий судига мурожаат қилишга ҳақли эканлиги тўғрисида Конституциявий қоиданинг мустаҳкамланганидир.

Мазкур нормага кўра бирор фуқаро ёки юридик шахснинг фикрича, уларнинг иши фуқаролик, маъмурий, жиноий ёки иқтисодий судларда
кўрилиб, ишни судда кўришда, биринчидан, уларнинг конституциявий ҳуқуқ
ва эркинликлари бузилаётган бўлса, иккинчидан, Конституцияга мувофиқ келмаса, учинчидан, судда кўрилиши тугалланган муайян ишда қўлланилган бўлса, тўртинчидан, судда ҳимоя қилишнинг барча бошқа воситаларидан фойдаланган бўлса, қўлланилган амалдаги қонуннинг Конституцияга мувофиқлигини текшириш тўғрисида шикоят билан Конституциявий судга мурожаат қилиш имконияти яратилади. “Суд ҳокимияти” бобида акс
эттирилган ўзгартиришлар суд ҳокимияти мустақилигини самарали таъминлаш, судьялар корпусини шакиллантириш, одил судлов самарадорлигини оширишга асосланган бўлиб, бунинг туб моҳиятида
“Инсон қадри учун” ғояси асосида чинакам адолатли суд тизимини шакиллантириш ётади.

Янги таҳрирдаги Асосий Қонунимизнинг 136-моддаси 1-қисмида “Судьялар мустақилдирлар, фақат Конституция ва қонунга бўйсунадилар. Судьяларнинг одил судловни амалга оширишга доир фаолиятига ҳар
қандай тарзда аралашишга йўл қўйилмайди ва бундай аралашиш қонунга мувофиқ  жавобгарликка сабаб бўлади.

Бу шуни англатадики, судьяларнинг ва уларнинг оила аъзоларининг хавфсизлиги конституция даражасига кўтарилди. Эндиликда, давлат нафақат судья, балки унинг оила аъзоларининг хавфсизлигини таъминлашни ҳам кафолатлайди. Ўз навбатида, ушбу кафолат судьянинг ҳар қандай ҳолатда
ўз вазифасига виждонан ёндашиши ва холисона иш олиб боришини, энг
муҳими оиласидан кўнгли хотиржамлигини таъминлайди. Шу ўринда судьялар муайян ишлар бўйича ҳисобдор бўлмаслиги каби меъёрнинг акс эттирилиши унинг мустақиллигини янада кучайтиради. Давлатнинг судья ва унинг оила аъзолари хавфсизлигини таъминлашга масъул эканлигининг белгиланиши эса унинг дахлсизлиги кафолатларини мустаҳкамлаш билан бирга, фуқароларнинг одил судловга ишончини ҳам орттиради.

Эътиборни торадиган жиҳатлардан яна бири-энг юқори раҳбар судьялик лавозимларида бўлиш муддатининг қатъий белгиланганлигидир. Энди айни бир шахс Ўзбекистон Республикаси Олий суди ва Судьялар олий кенгаши раиси ва унинг ўринбосари этиб сурункасига икки муддатдан ортиқ сайланиши мумкин эмас, шу билан бирга, Конституциявий суд судьялари қайта сайланиш ҳуқуқисиз 10 йиллик муддатга сайланиши ҳамда Конституциявий суд раиси ва ўринбосарининг ваколат муддати 5 йил эканлиги ҳақидаги қоида Асосий қонунимизда аксини топди.

Янги Конституцияда Судьялар олий кенгашининг мақоми аниқлаштирилиб, Судьялар олий кенгаши судьялар ҳамжамиятининг мустақил органи сифатида суд ҳокимияти мустақиллигининг конституциявий тамойилига риоя этилишини таъминлаш билан бирга, судьялар корпусини шакиллантиришга ҳам масъул экани кўзда тутилган. Шу билан бирга Судьялар олий кенгашининг барча аъзоларини Сенат томонидан сайлаш тизими киритилиб, Судьялар олий кенгаши раиси ва унинг ўринбосари Президент тақдимига биноан Олий Мажлис Сенати томонидан беш йиллик муддатга сайланиши белгиланган.

Хулоса сифатида айтадиган бўлсак, суд ҳокимиятининг мустақил иш юритиши – демократик ҳуқуқий давлат ва эркин фуқаролик жамиятини
барпо этишнинг ягона йўли. Шу сабабли Асосий қонунинг янги таҳририда судьялар мустақиллиги кафолатларига алоҳида урғу берилган. Жумладан, судьялар фақатгина қонунга эмас, балки Конституцияга бўйсуниши ҳам тўғридан – тўғри белгиланган.   

Aziz Safarov,

            Fuqarolik ishlari bo‘yicha Qorako‘l tumanlararo sudi sudyasi

Bobir Umedov,

            Fuqarolik ishlari bo‘yicha Kogon tumanlararo sudi sudyasi

Коррупцияга қарши кураш бўйича амалиёт

Коррупция– давлат бошқаруви самарадорлигига, иқтисодий тараққиётга ва жамият фаровонлигига жиддий таҳдид солувчи глобал муаммо ҳисобланади. Ўзбекистонда 2017 йилдан бошлаб коррупцияга қарши курашиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. Янги тизимли ёндашувлар, институционал ислоҳотлар, очиқлик ва шаффофликни оширишга қаратилган чора-тадбирлар коррупцияни камайтиришда муҳим аҳамият касб этди. Мазкур мақолада мамлакатда коррупцияга қарши кураш соҳасида амалга оширилаётган чоралар, уларнинг аҳамияти ва самарадорлиги таҳлил қилинади.

Ўзбекистонда коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий пойдевори қуйидаги меъёрий ҳужжатлар билан белгиланган:

“Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Қонун (2017)– коррупциянинг олдини олиш, жавобгарлик ва мувофиқлаштириш механизмларини белгилаб берди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармон ва қарорлари, хусусан коррупцияга қарши курашиш давлат сиёсати концепцияси, давлат органлари фаолиятида очиқликни ошириш чора-тадбирлари, рақамли давлатни ривожлантириш дастурлари.

Жиноят кодексига киритилган ўзгартишлар–порахўрлик ва хизмат мавқеини суистеъмол қилиш учун жазолар кучайтирилди.

2017 йилда Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ташкил этилди. Агентликнинг вазифалари қуйидагилардан иборат коррупция хавфларини таҳлил қилиш, давлат органлари ва ташкилотларда коррупцияга қарши ислоҳотларни мувофиқлаштириш, шаффофликни таъминлаш, жамоатчилик назоратини кучайтириш, халқаро ҳамкорликни ривожлантириш.

Шу билан бирга, барча вазирлик ва идораларда коррупцияга қарши курашиш бўйича ички таркибий бўлинмалар ташкил этилди.

Коррупциянинг олдини олишга қаратилган чора-тадбирлар, давлат хизмати соҳасидаги ислоҳотлар давлат хизматчилари учун одоб-ахлоқ кодекси жорий этилди, кадрларни танлаш ва лавозимга тайинлаш тизими очиқ танлов асосида амалга оширилмоқда, манфаатлар тўқнашувини олдини олиш бўйича қоидалар қатъийлаштирилди, очиқлик ва шаффофлик оширилди.

Сўнгги йилларда давлат органлари фаолияти шаффофлигини таъминлаш бўйича қатор ишлар амалга оширилди. Open data порталларининг ишга туширилиши, давлат харидларининг электрон тартибда ўтказилиши, “Очиқ бюджет” портали орқали маблағлар тақсимотини кўриб бориш имконияти, лицензия ва рухсатномаларнинг электрон тартиби шулар жумласидандир.

Булар коррупция хавфини камайтириб, жамоатчилик назоратини кучайтирмоқда. Рақамли технологиялар коррупцияга қарши самарали механизмлардан бири сифатида қаралмоқда. Ўзбекистонда электрон суд, электрон солиқ, электрон божхона, электрон клиника каби хизматлар жорий этилди, давлат хизматларининг 95 фоиздан ортиғи электрон шаклда тақдим этилмоқда, тўловлар шаффофлигини ошириш учун QR-код ва онлайн назорат тизимлари ишлаб чиқилди.

Жиноятчиликка қарши кураш ва жазони кучайтириш борасида жавобгарлик чораларининг қатъийлаштирилиб, сўнгги ислоҳотлар доирасида порахўрлик билан боғлиқ жиноятлар учун жазо чоралари кучайтирилди. Катта миқдорда пора олганлик учун узоқ муддатли озодликдан маҳрум қилиш, мол-мулкни мусодара қилиш, лавозимни эгаллаш ҳуқуқидан маҳрум қилиш чоралари қатъийлаштирилди.

Жамоатчилик учун муҳим ишларнинг очиқ суд мажлисларида кўрилиши, жиноятларнинг очиқ муҳокама қилиниши, суд қарорларининг электрон шаклда эълон қилиниши, жамоатчиликнинг фаол иштирок этиши шаффофликни таъминлаб, коррупцияга нисбатан муросасизлик муҳитини шакллантиради.

Жамоатчилик назорати ва фуқаролик жамияти ролининг ортиши Ўзбекистонда сўнгги йилларда фуқаролик жамияти институтлари фаолият майдони кенгайди. Жамоатчилик назоратининг ривожланиши коррупцияга қарши курашда муҳим аҳамият касб этади. Оммавий ахборот воситалари ва блогерлар фаоллиги журналистик текширувлар сони кўпайди. Блогерлар давлат харидлари ва бюджет сарфлари бўйича жамоатчилик фикрини шакллантирмоқда, оммавий ахборот воситалари коррупция ҳолатларини ёритишда фаол иштирок этмоқда.

Вазирлик ва идораларда жамоатчилик кенгашлари ташкил этилди. Улар:

коррупция хавфларини баҳолаш, давлат органлари фаолиятини мониторинг қилиш, ҳуқуқбузарликлар ҳақида аҳоли мурожаатларини ўрганиш билан шуғулланади.

Халқаро ташкилотлар билан ҳамкорлик соҳасида Ўзбекистон БМТ, ЕХҲТ, OECD каби халқаро ташкилотлар билан ҳуқуқий ислоҳотлар, давлат бошқарувини яхшилаш, шаффофлик стандартларини жорий этиш масалаларида ҳамкорлик қилмоқда.

Transparency International ташкилоти ҳар йили эълон қиладиган коррупцияни қабул қилиш индексида Ўзбекистоннинг кўрсаткичлари сўнгги йилларда яхшиланиб бормоқда. Бу чакана ўзгариш эмас, балки тизимли ислоҳотлар самарасидир.

Ўзбекистонда коррупцияга қарши кураш сўнгги йилларда давлат сиёсатининг стратегик йўналиши сифатида шаклланиб, қуйидаги йўналишларда самарали натижаларга эришилди. Қонунчилик ва институционал тизим яратилди, очиқлик ва шаффофлик оширилди, рақамлаштириш орқали хавфлар камайтирилди, жамоатчилик назорати кучайди, халқаро ҳамкорлик кенгайди.

Шу билан бирга, коррупцияга қарши кураш узлуксиз жараён бўлиб, институционал барқарорлик, жамоатчилик иштироки ва манфаатлар тўқнашувини олдини олиш бўйича кўшимча ислоҳотлар талаб этилади.

Ғиждувон туманлараро

          иқтисодий суди раиси                                      М.Набиев

         Ғиждувон туманлараро

          иқтисодий суди судьяси                                   О.Жамилов        

Иқтисодий судлар томoнидан медиация тартиб–таомилини қўллаш: Ўзбекистон ва хориж тажрибаси

Бугунги кунда иқтисодиёт соҳасидаги муносабатларнинг мураккаблашуви натижасида низолар сони ва турлари ортаяпти. Анъанавий суд иш юритуви орқали бу муаммоларни ҳал қилиш самарадорлиги ҳамиша ҳам юқори бўлмайди: жараён вақт ва харажат талаб қилади, ишбилармонлик муносабатларига путур етказади. Шу боис, замонавий ҳуқуқий тизимда альтернатив низо ҳал қилиш усуллари, хусусан, медиация институти алоҳида аҳамият касб этмоқда. Ўзбекистонда ҳам иқтисодий судлар медиацияни қўллашни фаол тарғиб қилмоқда. Мазкур мақолада иқтисодий судлар томонидан медиацияни қўллаш амалиёти таҳлил қилиниб, хорижий давлатлар тажрибаси билан қиёсий ўрганилади.

Мустақилликдан кейинги иқтисодий ислоҳотлар натижасида тадбиркорлар сони ошди, иқтисодий муносабатлар кенгайди. Судларга мурожаатлар ортиши судлар юкини камайтириш ва низоларни тезкор ҳал қилишнинг муқобил механизмларини излаш заруратини келтириб чиқарди. Бу даврда амалга оширилган ишлар: альтернатив низо ҳал қилиш (ADR) механизмларини жорий этиш бўйича концептуал ғоялар муҳокама қилинди, халқаро ташкилотлар (ЕОБР, USAID, UNDP) билан медиацияни жорий этиш масалалари ўрганилди, иқтисодий судларда низоларни ярашув билан тугатиш амалиёти фаол тарғиб қилинди, бу кейинчалик медиация учун замин яратди.

Ўзбекистонда медиация институти 2018 йил 3 июлда қабул қилинган “Медиация тўғрисида”ги Қонун билан ҳуқуқий асосга эга бўлди. Иқтисодий суд ишларида медиациядан фойдаланиш имконияти Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодексига киритилган тегишли моддалар билан мустаҳкамланган.

Қонунга кўра медиация ихтиёрийлик асосида амалга оширилади, тарафлар судгача ёки суд жараёнида медиацияга мурожаат қилиши мумкин, келишув суд томонидан тасдиқланса, ижрочи ҳужжат кучига эга бўлади.

Қонун медиациянинг қуйидаги тамойилларини белгилади: ихтиёрийлик, муносабатларнинг тенглиги, медиаторнинг бетарафлиги, махфийлик, тарафларнинг ўзаро манфаатли келишувга эришиши.

Иқтисодий судлар учун аҳамияти: иқтисодий низоларда судгача ва суд медиациясини қўллаш ҳуқуқий асос пайдо бўлди, иқтисодий процессуал кодексга медиация тартиб-таомили бўйича нормалар киритилди, судлар медиаторга йўналтириш ваколатига эга бўлди. Қонун кучга кирганидан сўнг иқтисодий судларда медиация амалиёти босқичма-босқич жорий этилди.

Амалга оширилган ишлар: барча иқтисодий судларда медиация ҳақида ахборот стендлари ўрнатилди, судьялар учун махсус ўқув курслари ташкил этилди, тадбиркорларга медиациянинг афзалликлари бўйича тушунтириш ишлари бошланди, адлия органлари қошида медиаторлар реестри шакллантирилди. Натижада иқтисодий судларда медиация қўлланган ишлар сони йилдан-йилга ошди, судьялар ишни кўриш жараёнида тарафларга медиацияни таклиф этишни йўлга қўйди, айрим вилоятларда медиация орқали ҳал қилинган низолар улуши 8–10 фоизга етди.

“Медиацияни янада ривожлантириш концепцияси” қабул қилиниши. Унда иқтисодий судларда медиацияни кенг жорий этиш устувор вазифа сифатида белгиланди. Судлар учун махсус медиация хоналари ташкил этилди. Бу медиатор ва тарафлар учун қулай муҳит яратишга хизмат қилди. Медиаторлар тайёрлаш тизими такомиллаштирилди. Ўқув марказлари сони кўпайди, иқтисодий низолар бўйича ихтисослашган медиаторлар тайёрлана бошлади. Суд статистикасини юритишда медиация ишлари алоҳида категория сифатида ажратилди. Натижада иқтисодий судларда медиация орқали ҳал бўладиган ишлар улуши 2–3 баравар ошди. Сўнгги йилларда медиацияни иқтисодий судлар амалиётига тўлиқ интеграция қилиш, рақамлаштириш ва халқаро стандартларга мувофиқлаштириш тенденцияси кучайди. Асосий йўналишлар электрон медиация платформаларини жорий этиш (онлайн медиация), иқтисодий судьяларнинг медиация бўйича малакасини оширишнинг доимий тизими, халқаро тижорат низоларида медиацияни қўллашни кенгайтириш, медиация муассасалари ва бизнес-омбудсман ҳамкорлигини кучайтириш, трансчегаравий низоларни медиация орқали ҳал этиш механизмларини ишлаб чиқиш.

Сўнгги йилларда иқтисодий судларда медиация қўлланилиш динамикаси ўсмоқда. Бу қуйидаги омиллар билан боғлиқ: Ишларни тезкор ҳал этиш. Медиация 1–5 кунда ҳам якунланиши мумкин, бу эса ишбилармон субъектлар учун жуда муҳим. Харажатларни камайтириш. Суд йиғимлари ва адвокат хизматлари билан боғлиқ харажатлар сезиларли камаяди. Ишбилармонлик муносабатларини сақлаб қолиш. Тарафларнинг ўзаро манфаатли келишувга келиш имконияти бизнес муносабатларининг узилишини олдини олади. Судлар юкини камайтириш. Медиация орқали ҳал бўлган низолар суд статистикасини енгиллаштирмоқда.

Шу билан бирга, медиацияни иқтисодий судларда тўлиқ амалга оширишда қатор муаммолар мавжуд: тадбиркорлар ва адвокатлар орасида медиациянинг ҳуқуқий аҳамияти бўйича маълумот етарли эмас, айрим вазиятларда тарафлар суд қарорига ишонч юқори деб ҳисоблаб, медиациядан воз кечади, профессионал медиаторлар етарли эмаслиги айрим ҳудудларда сезилади.

АҚШда иқтисодий низоларда медиация кенг қўлланилади. Деярли барча федерал судларда мажбурий “mediation program” амал қилади. Судьялар ишни суд муҳокамасига ўтказишдан аввал тарафларни медиацияга юбориш ҳуқуқига эга. Амалиёт шундан далолат бермоқдаки: ишларнинг 60–70 фоизи медиацияда ҳал этилади, медиация натижасида компаниялар ўртасидаги муносабатлар сақланиб қолади, медиаторлар кўпинча собиқ судьялар ёки малакали ҳуқуқшунослардир.

Европада медиация суд тизимининг муҳим қисми сифатида шаклланган:

Германияда “Суд медиацияси” институти мавжуд бўлиб, иқтисодий низоларнинг катта қисми суд медиаторлари орқали ҳал қилинади.

Францияда медиация иқтисодий низоларни ҳал қилишда мажбурий давр сифатида қўлланилади: тарафлар аввал медиацияга мурожаат қилиши, кейин судга юборилиши мумкин.

Нидерландияда 2000-йиллардан буён “суд-халол медиатор” тизими жорий этилган ва судьялар низони медиацияга йўналтиришда фаол.

Сингапур дунёда бизнес низолари бўйича энг ривожланган медиация марказларидан бири бўлган SIMC (Singapore International Mediation Centre)ни ташкил этган. Кенг қўлланиладиган “arb-med-arb” (арбитраж–медиация–арбитраж) модели халқаро тижорат низолари учун самарали бўлмоқда.

Хитойда эса иқтисодий судлар ёнида “халқ медиаторлари” институтлари мавжуд бўлиб, судьялар медиация жараёнида бевосита иштирок қилади. Низоларнинг 40–50 фоизи судгача медиация орқали бартараф этилади.

Хориж тажрибаси шундан далолат берадики, медиацияни самарали қўллаш учун қуйидаги шартлар муҳим:

Профессионал медиаторлар тайёрлаш – АҚШ, Европа ва Сингапур тажрибаси таъкидлаганидек, медиаторнинг малакаси жараён натижасига бевосита таъсир қилади.

Судьяларнинг медиацияни тарғиб қилишдаги ролини кучайтириш – хорижда судьялар тарафларни медиацияга фаол йўналтирди.

Қонунчиликни такомиллаштириш – айрим давлатлар медиацияни иқтисодий низоларда мажбурий босқич сифатида жорий этган.

Тадбиркорлик субьектлари ўртасида хабардорликни ошириш – медиациянинг иқтисодий афзалликлари ҳақида тушунча бериш низоларни тинч йўл билан ҳал қилиш маданиятини оширади.

Ўзбекистонда иқтисодий судлар томонидан медиация тартиб-таомилини қўллаш босқичма-босқич ривожланиб бормоқда. Норматив база яратилгани, судлар муносабати ва амалиётнинг кенгайиши медиация институтининг истиқболли эканлигини кўрсатади. Хориж тажрибаси билан қиёсланганда, халқаро талабларга мос институционал ислоҳотларни давом эттириш, медиаторлар малакасини ошириш ва тадбиркорлар орасида ҳуқуқий маданиятни юксалтириш медиациянинг янада самарали тизимга айланишига хизмат қилади.

         Ғиждувон туманлараро

          иқтисодий суди раиси                                      М.Набиев

         Ғиждувон туманлараро

          иқтисодий суди судьяси                                   О.Жамилов        

Global jamoatchilik tashabbusi: Plastiksiz hudud (Plastic Freezones) yaratish

So‘nggi yillarda global miqyosda yuzaga kelayotgan ekologik tahdidlar orasida plastik chiqindilar muammosi jahonda eng keskin masalalardan biriga aylandi. Aslida, zamonaviy texnologiyalar rivoji bilan plastik mahsulotlar inson hayotini yengillatdi, iqtisodiy jarayonlarni tezlashtirdi. Ammo bu qulaylik ortida ekologik xavf omili yashirin bo‘lib, bugungi kunda ushbu xavf jiddiy global muammoga aylandi. Okeanlarga, daryolarga va quruqlik hududlariga har yili tushadigan millionlab tonna plastik chiqindilar hayvonot dunyosining genetik zanjirlarini izdan chiqaribgina qolmay, inson sog‘lig‘iga ham bevosita zarar yetkazmoqda. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mikroplastiklar nafaqat suv organizmlarida, balki inson qonida, nafas yo‘llarida, hattoki homilador ayollar organizmida ham uchramoqda. Bu esa ekologiya endi faqat tabiat muammosi emas, balki insonning mavjudligiga tahdid soluvchi antropogen xavf ekanligini ko‘rsatadi. Plastik chiqindilarning ko‘payib borishi — bu texnologiya taraqqiyoti emas, balki insoniyatning tabiatga bo‘lgan mas’uliyatini yo‘qotayotganidan dalolatdir. Biz texnologik rivojlanishni ekologik ong bilan uyg‘unlashtira olmasak, jamiyat taraqqiyoti o‘zining ma’naviy va axloqiy mezonlarini yo‘qotadi. Zero, Bir necha avloddan keyin odamlar toza havo, sof suv, tabiiy oziq-ovqat haqida faqat tarixiy manbalardan bilib qolishi ehtimoli bor. Ana shunday jiddiy vaziyatda “Plastic Free” [i]tashabbusining paydo bo‘lishi — jamiyatning ekologik ongining uyg‘onayotganidan dalolatdir. Bu tashabbus aslida birgina plastik mahsulotlardan voz kechish emas, balki insoniyatning tabiatga qaytish jarayoni, ekologik mas’uliyatning tiklanishi, atrof-muhit bilan uyg‘un yashash madaniyatining shakllanishidir.

Ushbu maqola insonning ekologik barqarorlik va atrof-muhitni muhofaza qilishdagi o‘rni, plastiksiz hududlar yaratish tashabbusi va jamiyat taraqqiyotidagi ekologik mas’uliyat mazmunini chuqur tahlil qilishga qaratilgan. Shuningdek maqolada plastik chiqindilar miqdori, ularning ekologik ta’siri[ii] va “Plastic Free” hududlari bo‘yicha jahon tajribasi o‘rganildi. Shu bilan birga, jamoatchilik tashabbusining samaradorligini oshirish va uni innovatsion texnologiyalar bilan qo‘llash yo‘llari ham tahlil qilindi.

Plastik chiqindilar dunyo bo‘ylab jiddiy muammo tug‘dirmoqda. Zamonaviy insoniyatning katta fojialaridan biri – sayyoraning plastik bilan ifloslanishi. So‘nggi yetmish yil ichida deyarli 6,3 milliard tonna plastik buyumlari ishlab chiqarildi. Biroq juda oz qismigina qayta ishlangan: to‘qqiz foizdan ortiq emas. Biroz ko‘proq qismi, 12 foizga yaqini yoqib yuborilgan. Axir u ertami-kechmi organizmimizga tushadi, kichik qismlari hayvon va qushlarning ozuqasiga aylanadi. Olimlar deyarli barcha dengiz qushlarining tanasida plastik mavjudligini aniqlashgan. Dengiz mavjudotlari ham bundan mustasno emas[iii]. Har yili okeanlar va daryolarga millionlab tonna plastik tushadi, bu esa dengiz hayoti uchun katta xavf yaratadi. Shu sababli ko‘plab dengiz hayvonlari, shu jumladan baliqlar, dengiz qushlari va sutemizuvchilar plastikka chalınib o‘ladi. Plastik asta-sekin kichik mikrozarralarga aylanadi va u oziq-ovqat zanjiri orqali odam tanasiga ham kirib boradi, natijada sog‘liq uchun zararli ta’sirlar yuzaga keladi. Afsuski, an’anaviy chiqindilarni qayta ishlash tizimi yetarli darajada samarali emas va plastik chiqindilar soni kundan-kunga oshib bormoqda. Shu sababli yangi, innovatsion usullar va plastiksiz hududlar yaratish tashabbuslari muhim ahamiyat kasb etadi.  “Plastic Free” hududlar yaratish tashabbusi — ekologik barqarorlikni ta’minlash va plastik ifloslanishni kamaytirish bo‘yicha kompleks yondashuvdir. Ushbu konsepsiya bir nechta asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:

1. Hudud tanlash va monitoring: Shahar, qishloq, maktablar, ofislar, savdo markazlari va jamoat parklari kabi hududlarda plastik ishlatilmasligi maqsad qilinadi. Har bir hududda plastik ishlatilish holati muntazam ravishda monitoring qilinadi, muammoli nuqtalar aniqlanadi va tegishli choralar ko‘riladi. Shu yo‘l bilan, plastiksiz hududlar samaradorligi va ularning kengaytirish imkoniyati baholanadi.

2. Alternativ materiallar joriy etish: Plastmassani qayta ishlash-bu plastik chiqindilarni boshqa mahsulotlarga qayta ishlash, chiqindixonalarida qaramligini kamaytirish resurslarni tejash va plastik ifloslanishi va issiqxona gazlari chiqindilaridan atrof-muhitni himoya mumkin.[iv]Qayta ishlash stavkalari alyuminiy, shisha va qog’oz kabi boshqa tiklanadigan materiallardan orqada qolmoqda. Plastik idishlar, paketlar va qadoqlash o‘rniga ekologik va qayta ishlatiladigan materiallar qo‘llaniladi. Masalan, biologik parchalanadigan idishlar, metall yoki shisha suyuqlik idishlari, mato sumkalar va qayta ishlatiladigan qadoqlash vositalari joriy qilinadi. Bu chora hududlarda plastik ishlatilishini sezilarli darajada kamaytiradi.

3. Jamoatchilik ishtiroki: Tashabbus faqat hukumat qarorlari bilan cheklanmaydi. Fuqarolar, maktablar, korxonalar va nodavlat tashkilotlar ham faol jalb qilinadi. Jamoatchilik ishtiroki orqali plastiksiz hududlarni qo‘llab-quvvatlash, ekologik ongni oshirish va odatlarni o‘zgartirish asosiy va eng muhim maqsad qilinadi[v].

4. Monitoring tizimi: Hududlarda plastik ishlatilish holati real holat rejimida kuzatiladi. Buning uchun sun’iy intellekt, sensorlar va mobil ilovalar qo‘llaniladi. Shuningdek, foydalanuvchilarni plastik ishlatmaslik bo‘yicha rag‘batlantirish tizimi ham ishlab chiqiladi — masalan, ekologik ball berish, onlayn reyting va sertifikatlash. Chunki rag’batlantirish orqali natijaga kutlgandan ham tezroq erishsa bo’ladi.

5. Ta’lim va targ‘ibot: Hudud aholisiga va tashrif buyuruvchilarga plastiksiz yashashning ijtimoiy va ekologik ahamiyati tushuntiriladi. Maktablarda, ofislar va jamoat markazlarida ekologik ta’lim tadbirlari, seminarlar va targ‘ibot[vi] kampaniyalari tashkil qilinadi. Shu orqali jamiyatda plastiksiz hayot tarzini shakllantirish asosiy g’oya sifatida ilgari suriladi.

6. Innovatsion takliflar: Mobil ilovalar orqali monitoring: Hududdagi plastik ishlatilishini onlayn kuzatish va foydalanuvchilarga ekologik ball berish orqali rag‘batlantirish. Biznes va jamoatchilikni rag‘batlantirish: Plastiksiz hududlarda sertifikatlash tizimi, ekologik imtiyozlar va e’tirof etish tizimlari joriy etish.  Shu yo‘l bilan “Plastic Free” konsepsiyasi nafaqat plastik ifloslanishni kamaytiradi, balki ekologik barqarorlikni ta’minlaydi, jamoatchilikni mas’uliyatli qilish va inson hayoti uchun sog‘lom muhit yaratishda muhim rol o‘ynaydi.

“Plastic Free” tashabbusi global miqyosda plastik ifloslanish muammosini kamaytirishning samarali va zamonaviy usuli sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, hududlarda plastik ishlatilmasligini rag‘batlantirish orqali ekologik barqarorlikni ta’minlash, tabiiy resurslarni tejash va kelajak avlodlar uchun toza muhit yaratish mumkin. Innovatsion yechimlar, jumladan qayta ishlatiladigan va biologik parchalanadigan materiallar, avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari va mobil ilovalar yordamida hududlardagi plastik ishlatilish holati real vaqt rejimida nazorat qilinadi va foydalanuvchilar ekologik ball bilan rag‘batlantiriladi. Jamoatchilik ishtiroki va ekologik ta’limning rolini e’tiborga olgan holda, fuqarolar, korxonalar, maktablar va nodavlat tashkilotlar tashabbusga jalb qilinadi, shuningdek, plastiksiz hayot tarzining ijtimoiy va sog‘lom ahamiyati keng jamoatchilikka yetkaziladi. Shu orqali nafaqat odamlarning kundalik odatlari o‘zgaradi, balki jamiyat darajasida ekologik mas’uliyat hissi shakllanadi. Shuningdek, “Plastic Free” tashabbusi milliy darajada samarali bo‘libgina qolmay, xalqaro miqyosda ham kengaytirilishi mumkin. Mamlakatlararo tajriba almashinuvi va global hamkorlik orqali plastik chiqindilar muammosiga qarshi kurashish imkoniyati mavjud. Shu tariqa, ushbu tashabbus inson salomatligini himoya qilish, dengiz va quruqlik ekotizimlarini saqlash, barqaror rivojlanishni ta’minlash hamda ekologik ongni rivojlantirish yo‘lida muhim vosita sifatida qaraladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori Jamoatchilik ekologik nazoratini amalga oshirishga doir namunaviy nizomlarni tasdiqlash toʻgʻrisida( 08.10.2015 yildagi 287-son)

2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish toʻgʻrisida (09.01.2019 yildagi PF-5618-son)

3.United Nations Environment Programme (UNEP), Single‑Use Plastics: A Roadmap for Sustainability — plastik chiqindilar va bir martalik plastmassalar muammosini hal etish bo‘yicha global strategiyalar va tavsiyalar.

4. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), Global Plastics Outlook — plastik ishlab chiqarish, chiqindilar hajmi, qayta ishlash darajasi va global tendensiyalar bo‘yicha ma’lumotlar.

5. INTERNATIONAL JOURNAL OF INTEGRATED SCIENCES, maqola Plastik mahsulotlari va chiqindilar xavfi: global ekologik inqiroz — plastik chiqindilar ekologiyasiga, ifloslanish va inson sog‘lig‘iga ta’siri haqida ilmiy tahlil.

6. Modern Science and Research, maqola Plastik ifloslanishi va uning ekologiyaga ta’siri — plastik ifloslanish va mikroplastiklar ekologik hamda sog‘liq xavfi jihatidan tahlil qilingan.

[i] UNEP – UN Environment Programme+2wedocs.unep.org+2

[ii] OECD+1

[iii] https://kun.uz/news/2019/05/23/plastik-sayyoramizni-asta-sekin-oldirishi-haqidagi-fotogalereya

[iv] Rudolf, Natali S.; Kiesel, Rafael; Aumanate, Chuanchom (2021). Plastmassalarni qayta ishlashni tushunish: plastik chiqindilarni qayta ishlashning iqtisodiy, ekologik va texnik jihatlari (2-nashr.). Munich: Hanser. doi:10.1016/C2020-0-01631-2 (harakatsiz 1 iyul 2025). ISBN 978-1-56990-846-4.

[v] https://lex.uz/ru/docs/-2784434

[vi] https://lex.uz/ru/docs/-4149765

Jinoyat ishlari bo’yicha

Qorovulbozor tumani sudining

tergov sudyasi                                                             B.Qurbonov

Skip to content