29Dek Янгиликлар

Экология ва атроф муҳит муҳофазаси

2025 йил Ўзбекистонда “Атроф-муҳитни асраш ва “яшил иқтисодиёт” йили” деб эълон қилинган эди. Ушбу йилда
“Ўзбекистон – 2030” стратегиясини амалга оширишга оид Давлат дастури Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 30 январдаги 
ПФ-16-сонли Фармони билан тасдиқланган. 

Давлат дастурининг асосий устувор йўналишлари ва мақсадлари қуйидагилардан иборат:

1. Экологик барқарорлик ва “Яшил” трансформация

• Маҳаллалар ва яшиллик: Маҳаллаларнинг экологик қиёфасини яхшилаш ва кўчаларда яшиллик даражасини ошириш.
• Қайта тикланувчи энергия: Энергия балансида қайта тикланувчи манбалар улушини ошириш. 2025 йилда жами қуввати 
  3,5 ГВт бўлган 16 та “яшил” электр станциясини ишга тушириш режалаштирилган.
• Энергия самарадорлиги: 35 мингта хонадон ва 27 мингта ижтимоий соҳа объектларида кичик қуёш панелларини ўрнатиш дастурини амалга ошириш. 

2. Иқтисодиётни “яшил” моделга ўтказиш

• Яшил компонент: 2025 йилдан бошлаб тармоқ ва ҳудудлардаги янги инвестиция лойиҳаларининг камида 10 фоизи “яшил компонент”дан иборат бўлиши мажбурий этиб белгиланди.
• Имтиёзли тарифлар: 2025 йил 1 апрелдан бошлаб қуёш, шамол ва чиқиндиларни қайта ишлаш орқали олинган электр энергияси учун имтиёзли тарифлар жорий этилади.
• Яшил тадбиркорлик: Барқарорлик мезонларига жавоб берадиган корхоналарга “Яшил тадбиркор” мақомини бериш тизими йўлга қўйилади. 

3. Табиатни муҳофаза қилиш ва мониторинг

• Экологик паспортлар: 2025 йил 1 сентябрдан бошлаб туман (шаҳар) даражасида экологик паспортлар ва ҳудудларнинг экологик рейтингларини эълон қилиш амалиёти жорий этилади.
• Биохилма-хиллик: Флора ва фаунани муҳофаза қилиш, иқлим ўзгаришига мослашиш лойиҳаларини барқарор молиялаштириш. 

Давлат дастури 5 та устувор йўналиш бўйича амалий чора-тадбирлар ва мақсадли кўрсаткичларни ўз ичига олиб, аҳоли ҳаёт сифатини яхшилаш ва иқтисодий ўсишни экологик хавфсиз моделга ўтказишга қаратилган.

Бухоро вилоят суди

иқтисодий ишлар бўйича

судлов ҳайъати судьяси М.Болтаев

26Dek Янгиликлар

БОЛАЛАРГА  ЗЎРАВОНЛИК — КЕЧИРИЛМАС  ЖИНОЯТ

Халқимиз болажон. Ота-она борки, ўз фарзандини ардоқлайди, авайлайди. Бироқ сўнгги йилларда  айрим ота-оналар  ва тарбиячилар болаларни уриб калтакламоқда, ҳатто тан жароҳати етказиш ҳолатлари ҳам учраб турганлиги ниҳоятда ташвишланарли ҳолатдир. Бундай нохуш хабарлар оммавий ахборот воситаларида ҳам тарқалмоқда.

Қайд этиш керакки, кейинги йилларда болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари кўпайиб бормоқда. Уларнинг олдини олиш, жабрланувчиларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишнинг амалдаги ҳуқуқий механизмлари етарли даражада самарали эмас эди.

Халқаро ташкилотларнинг тадқиқотларига кўра, дунёда 1 миллиардга яқин болалар жисмоний, жинсий, руҳий зўравонликка ва ғамхўрликдан маҳрумликка дуч келишади, жабрланган болаларнинг 80 фоизи бу ҳақда ҳеч кимга хабар бермайди.

Сўнгги уч йилда 2000 нафардан ортиқ фуқаро суд қарори билан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум этилган. Шундан 86 фоизи ота-оналик мажбуриятларини бажаришдан бўйин товлаганлик учун жавобгарликка тортилган.

Шунинг учун бу иллатнинг олдини олиш, унга қарши самарали курашиш мақсадида яқинда «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонун қабул қилинди. Ҳужжат билан зўравонликдан жабр кўрган болаларга ҳимоя ордерини бериш тартиби белгиланди. У ички ишлар органлари томонидан 30 кунгача муддатга берилади ва зўравонликдан жабрланувчига ёки унинг қонуний вакилига ваколатли давлат органи иштирокида топширилади.

Зўравонликдан жабрланувчининг ёки унинг қонуний вакилининг аризасига кўра, агар таҳдид ҳали бартараф этилмаган бўлса, ҳимоя ордерининг амал қилиш муддати жиноят ишлари бўйича суд томонидан
1 йилгача узайтирилиши мумкин.

Болалар содир этилган зўравонлик оқибатида етказилган моддий зарарни қоплаш ва маънавий зарарни қоплаш талаби билан судга мурожаат қилиш, шунингдек, зўравонлик масалалари бўйича давлат органларига бевосита ёки қонуний вакил орқали мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлади.

Қонун ота-оналарнинг масъулиятини оширади. Унда ота-оналар болаларнинг ҳаёти ва соғлиғини асрашлари, уларга ғамхўрлик қилишлари ва зарарли таъсир кўрсатадиган ахборотдан ҳимоя қилишлари кераклиги назарда тутилган. Ҳужжатда болаларни тарбиялаш жараёнида уларни жисмоний жазолаш алоҳида тақиқланган.

Қонунда биринчи марта зўравонлик хавфи остида бўлган болаларнинг 12 тоифаси (етимлар, қаровсиз болалар, ақли заиф болалар, фоҳишалик, тиланчилик билан шуғулланувчи болалар, таълим ва тарбия талабларига жавоб бермайдиган шароитларда бўлган болалар, кам таъминланган оилалар фарзандлари) аниқ белгиланмоқда.

Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги зўравонлик қурбони бўлган, зўравонлик хавфи остида бўлган болаларни аниқлаш, уларнинг ҳисобини юритиш ва зарур ҳолларда уларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш бўйича индивидуал чоралар кўрилишини таъминлашга ёрдам беради.

Чораларга тажовузкор хулқ-атворни тузатиш ва жинсий зўравонлик содир этган шахсларнинг ҳуқуқларини чеклаш дастурлари киради.

Агентлик томонидан жабрланувчиларга бепул ёрдам кўрсатиш учун кечаю кундуз ишлайдиган ишонч телефони ҳам ташкил этилади.

Ҳужжат билан, болаларга нисбатан зўравонлик шаклларига берилган таърифлар сони 3 тадан (жисмоний, жинсий, руҳий) 6 тага (ғамхўрлик қилмаслик, эксплуатация, буллинг) оширилди.

Умуман олганда, болаларни ҳимоя қилиш, уларнинг ҳуқуқ ва манфаатларининг таъминланиши жамиятнинг бугунги ва эртанги кунини белгиловчи масала саналади. Шундай экан, бу оила—маҳалла—жамият ҳамкорлигини талаб қилади. Тизимни тўғри йўлга қўйиш билан болаларни зўравонликнинг турли кўринишларидан асраш бўйича кўплаб муаммоларга ечим топса бўлади.

Бобир Умаров,

Жиноят ишлари бўйича

Когон шаҳар судининг тергов судьяси

26Dek Янгиликлар

Кўзларингда ғам кўрмай, болам

Дунёда неъматлар кўп. Шундай неъматлардан бири, шубҳасиз, фарзанддир. Бизнинг болажон халқимиз ўзи емай боламга дейдиган, унинг келажагига умид билан қарайдиган халқдир. Шундай мақол бор: Болам бармоғига тикан кирса, юрагим зирқирайди.

Бола вояга етгунича оила тарбиясига, оила аъзоларининг ҳимоясига  муҳтождир. Чунки улар ҳали ҳаёт нима эканлигини билмай, ўйнаб-қувнаб ўсувчи, болалик дунёларида беғаму – беташвиш улғаядиган умр палласидадирлар.

Афсуски, бугунги кунда вояга етмаганларга нисбатан зўравонлик каби жиноят тури тез – тез учраб турибти. Ўз манфаати, ўз нафси йўлида бундай жиноятларни содир этаётганлар ҳам йўқ эмас. Эртанги кунимиз эгалари бўлган болаларга нисбатан содир этилаётган жиноятларни асло кечириб бўлмайди.

Зўравонликка дуч келган ёки унинг қурбонига айланган бола руҳиятида кескин ўзгариш бўлиши – табиий. Энг аввало уларга маънавий ва руҳий кўмак зарур бўлади. Суд жараёнларида бола манфаатини ҳимоя қилинишига бугун алоҳида эътибор қаратиляпти. Бу борада одил суд олдида ҳеч кечиктириб бўлмайдиган устувор вазифалар юклатилган.

Зўравонлик содир этган шахсга нисбатан чуқур ва натижадорликка таянган суриштирув олиб бориш, жиноятни содир этилишининг асосий сабабларини аниқлаштириш ва жиноятга ҳуқуқий баҳо бериш долзарб масаладир.

Эндигина ўсишга интилаётган ёш ниҳол мисол, вояга етмаган фарзандларимизни асраш – авайлаш бизнинг фуқаролик бурчимиз саналади. Бу бурч муқаддас бўлиб, бу бурч Конституциямизда мустаҳкамлаб қўйилган.

Унутманг! Болага зўравонлик ҳеч қачон кечирилмайди! Эҳтиёт бўлинг, бола кўз ёшининг уволига қолманг. Зеро, бу увол оғир гуноҳдир!

Қ.Холов,

Жиноят ишлари бўйича

Когон туман судининг раиси

У.Бозоров,

Жиноят ишлари бўйича

Когон туман судининг тергов судьяси

26Dek Янгиликлар

Зўравонликдан жабрланган болаларнинг дастлабки кўрсатувларини мажбурий тартибда видеоёзув орқали қайд этишнинг аҳамияти

Болаларга нисбатан зўравонликка қарши курашиш замонавий жамият олдида турган энг долзарб вазифалардан биридир. Бундай ҳолатларда боланинг ҳуқуқлари, руҳий ҳолати ва хавфсизлиги биринчи ўринда туриши лозим. Шу нуқтайи назардан, зўравонликдан жабрланган болаларнинг дастлабки кўрсатувларини мажбурий тартибда видеоёзув орқали қайд этиш амалиётини жорий этиш ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва ижтимоий ҳимоя тизимида муҳим қадам ҳисобланади.

Дастлабки кўрсатувларни қайд этишнинг муаммолари

Амалда болалар бир неча марта турли идоралар олдида бир хил воқеани қайта-қайта сўзлаб беришга мажбур бўлиб қолиш ҳолатлари учрайди. Бу эса:

• боланинг руҳий ҳолатига салбий таъсир кўрсатиши,
• қўрқув ва ишончсизликни кучайтириши,
• кўрсатувларнинг ўзгариб кетишига олиб келиши мумкин.

Натижада тергов ва суд жараёнларида қийинчиликлар юзага келади.

Видеоёзув орқали қайд этишнинг афзалликлари

Дастлабки кўрсатувларни видеоёзув орқали қайд этиш қуйидаги ижобий жиҳатларга эга:

1. Болани қайта травматизациядан ҳимоя қилиш

Боланинг кўрсатуви бир марта, хавфсиз ва қулай муҳитда олинган ҳолда, кейинчалик уни қайта-қайта сўроқ қилишга эҳтиёж қолмайди.

2. Кўрсатувларнинг аниқлиги ва ишончлилиги

Видеоёзув боланинг сўзлари, овози ва ҳолатини ўзгаришсиз сақлаб қолади, бу эса далил сифатида муҳим аҳамиятга эга.

3. Мутахассислар иштирокини таъминлаш

Кўрсатув олиш жараёнида психолог, ижтимоий ходим ёки болалар билан ишлаш бўйича тайёргарликдан ўтган мутахассис иштирок этиши мумкин.

4. Халқаро стандартларга мослик

Кўплаб халқаро ҳужжатлар болаларни ҳимоя қилишда инсонпарвар ва болага мос усуллардан фойдаланишни тавсия этади.

Мажбурий тартибда жорий этиш зарурати

Видеоёзув орқали қайд этишни ихтиёрий эмас, балки мажбурий тартибда белгилаш қонун қўллаш амалиётида ягона ёндашувни таъминлайди.

Бу:

• барча болалар учун тенг ҳимоя кафолатини яратади,
• инсон омили билан боғлиқ хато ва суиистеъмолларни камайтиради,
• идоралар ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлайди.

Хулоса

Зўравонликдан жабрланган болаларнинг дастлабки кўрсатувларини мажбурий тартибда видеоёзув орқали қайд этиш — бу фақат техник чора эмас, балки боланинг шаъни, ҳуқуқлари ва руҳий саломатлигини ҳимоя қилишга қаратилган муҳим ҳуқуқий ва ижтимоий механизмдир. Ушбу амалиётни қонунчилик ва амалиётга кенг жорий этиш орқали болаларга нисбатан зўравонликка қарши курашиш самарадорлигини ошириш мумкин.

З.Шаропов,

Жиноят ишлари бўйича

Ромитан туман суди раиси

22Dek Янгиликлар

Замонавий қонунчиликда хусусий мулкҳуқуқини ҳимоя қилиш усуллари

Мамлакатимизда Янги Ўзбекистонга мос бўлган, эркин ва адолатли фуқаролик жамиятини янада ривожлантиришга қаратилган туб демократик сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий-ҳуқуқий ислоҳотлар изчил амалга оширилмоқда. Кейинги тараққиётимизнинг муҳим асоси бўлган Янги Ўзбекистонни ривожлантириш стратегиясида еттита йўналиш бўйича 50 дан ортиқ кодекс, қонун, стратегия, концепсия ва дастурлар қабул қилиниши зарурлиги белгиланди ҳамда 100 дан ортиқ бошқа ташаббуслар илгари сурилганлигини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги фармонида хусусий мулк дахлсизлиги ва ҳимояси кафолатлари билан боғлиқ вазифаларни амалга ошириш механизмлари сифатида қуйидагилар келтирилган:

1. Мулкий, шу жумладан, ер участкасига бўлган ҳуқуқлар билан боғлиқ барча маъмурий ҳужжатларни қатъий равишда фақат суд тартибида бекор қилиш ёки ҳақиқий эмас деб топиш амалиётини жорий этиш;

2. Иқтисодий судларда мол-мулкка бўлган мулк ҳуқуқи тўғрисидаги даъволар юзасидан регрессив (камайиб борувчи) давлат божи ставкаларини қўллаш;

3. Кўчмас мулк ва унга тааллуқли ҳуқуқларнинг ҳисобини юритишда шаффофлик тамойилини жорий этиш мақсадида кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларнинг давлат реестридаги очиқ маълумотлар таркибини белгилаш ва улар асосида оммавий геопортални жорий этиш ҳамда маълумотларни Миллий геоахборот тизими орқали давлат ва хўжалик бошқарув органларига ҳамда жисмоний ва юридик шахсларга тақдим этиш тартибини ишлаб чиқиш;

• Хусусий мулк устуворлигини асосий тамойил сифатида белгилаш.

Бунда:

• Давлат идорасининг расмий маълумотига ишониб мол-мулк сотиб олган шахснинг ҳуқуқини ҳимоя қилиш тизимини жорий этиш;
• Инсофли эгалловчининг мулкий ҳуқуқларини кафолатлаш ва мулкдорнинг бузилган ҳуқуқларини тиклашнинг молиявий механизмларини қўллаш.

Мазкур фармон давлатимиз сиёсати хусусий мулк дахлсизлиги ва ҳимояси кафолатлари йўлидан ҳаракатланаётганлигидан далолат беради.

Мулк ҳуқуқи моҳиятан қараганда, ҳуқуқ тизими ва тарихидаги энг динамик ҳуқуқий ҳодисалардан бири ҳисобланади. Давлат сиёсати ҳамда ижтимоий муносабатлардаги  доимий ўзгаришлар субъектив мулк ҳуқуқини тартибга солувчи нормаларга бевосита таъсир кўрсатади. Мустақил давлатда қонун устуворлигини таъминлаш чораларидан бири фуқароларнинг табиий ҳуқуқлари ва эркинликлари билан бир қаторда мулкдорларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини кафолатлаш ва уларни самарали равишда ҳимоя қилишда намоён бўлади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 53-моддасига биноан, хусусий мулк бошқа мулк шакллари каби дахлсиз ва давлат ҳимоясидадир. Мулкдор фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда ва тартибдагина мулкидан маҳрум этилиши мумкин.

Мулкдорларнинг мақсад ва вазифаларини инобатга олган ҳолда,
мулк билан боғлиқ иқтисодий муносабатларга ҳуқуқий такомил бериш мулк ҳуқуқини амалга ошириш кафолатларини қонунчилик даражасида мустаҳкамлаш орқали амалга оширилади. Мулк ҳуқуқи фуқаролик ҳуқуқида чуқур ва тўлиқ ўрганиб, таҳлил қилинган, аммо амалиёт шуни кўрсатадики, мазкур институтни ўрганишда давом этиш орқали йўқ қилиниши ва бартараф этилиши лозим бўлган кўплаб ноаниқликлар ва низоли вазиятлар мавжуд.

Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодексида мулк ҳуқуқи тушунчасига қуйидагича таъриф берилади: ”Хусусий мулк ҳуқуқи шахснинг қонунчиликка мувофиқ тарзда қўлга киритган мол-мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этиш ҳуқуқидир”. Мазкур қоида мулкдорнинг қонунан қўлга киритилган мулкка ўз хоҳишига кўра, эгалик қилиши, ундан фойдаланиши ва уни тасарруф этиши учун қонуний имкониятни англатади.

Эгалик қилиш қонуний ва ноқонуний усулда амалга оширилиши
мумкин. Ҳар қандай ҳуқуқий асосга кўра, мулкка эгалик қилиш (балансига кабул қилиш), яъни мазкур мулкнинг ҳуқуқий мақомга эгалиги қонуний эгалик ҳисобланди. Ноқонуний эгалик қилиш ҳуқуқий асосга эга бўлмайди. Қоида тариқасида, мулк унга эгалик қилиш ҳуқуқига эга бўлган шахсларга тегишли, аммо қонун бўйича қандайдир мулкка эга бўлган шахс акси исботланмагунча, унга эгалик қилиш ҳуқуқига эга деб ҳисобланади.

Барча фуқаролик ҳуқуқларини, шу жумладан, мулк ҳуқуқини ҳимоя қилиш учун фойдаланиладиган ҳимоя қилишнинг умумий усулларига қуйидагиларни киритиш мумкин (ФКнинг 11-моддаси):

• Ҳуқуқни тан олиш;
• Давлат органининг ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг қонунга зид ҳужжатини суднинг қўлламаслиги;
• Шахснинг ўз ҳуқуқини ўзи ҳимоя қилиши.

Замонавий қонунчилигимизда эса, хусусий мулк ҳуқуқини ҳимоя қилинишининг бир қанча кенгайтирилган усуллари мавжуд бўлиб, бу давлатимизда мулкдорларнинг мулкка бўлган мулк ҳуқуқи кафолатида
муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикасининг “Хусусий мулкни ҳимоя қилиш ва мулкдорлар ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги қонунида хусусий мулк ҳуқуқини ҳимоя қилиш усуллари сифатида қуйидагилар белгиланган:

• Хусусий мулк ҳуқуқини тан олиш;
• Хусусий мулк ҳуқуқи бузилишидан олдинги ҳолатни тиклаш ва хусусий мулк ҳуқуқини бузадиган ёки унинг бузилиши хавфини туғдиридаган ҳаракатларнинг олдини олиш;
• Битимни ҳақиқий эмас деб топиш ва унинг ҳақиқий эмаслиги оқибатларини қўллаш;
• Давлат органларининг ва бошқа органнинг ёки фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органининг ҳужжатини ҳақиқий эмас деб топиш;
• Хусусий мулк ҳуқуқини мулкдорнинг ўзи ҳимоя қилиши;
• Бурчни аслича (натура) бажаришга мажбур қилиш;
• Зарарнинг ўрнини қоплаш;
• Неустойка ундириш;
• Маънавий зиённи қоплаш;
• Хусусий мулк ҳуқуқи муносабатларини тартибга солишда қонунчилик барқарорлигини таъминлаш;
• Давлат органининг ва бошқа органнинг ёки фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органининг қонунга зид бўлган ҳужжатининг суд томонидан қўлланилмаслиги;
• Мол-мулкнинг айрим турларига бўлган хусусий мулк ҳуқуқининг
  вужудга келганлигини, ўзгарганлигини ва бекор қилинганлигини давлат рўйхатидан ўтказиш.

Шунингдек, мулк ҳуқуқини ҳимоя қилиш мақсадида ашёвий ҳуқуқ ва мажбурият ҳуқуқига оид ҳимоя қилишнинг махсус усуллари ҳам қўлланилади. Мазкур усулларнинг ушбу бўлинишини Рим ҳуқуқидаги даъволарнинг ашёвий ва мажбуриятларига боғлиқ бўлинишига бориб тарқалади.

Мулк ҳуқуқи мутлақ ашёвий ҳуқуқ ҳисобланади, шу муносабат билан уни ҳимоя қилишнинг ашёвий ҳуқуқий усуллари қуйидаги хусусиятлар билан тавсифланади:

• Асосий эътибор тўғридан-тўғри энг тўлиқ мутлақ ҳуқуқ – мулк
  ҳуқуқи субъектларининг манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган;
• Мажбуриятлар билан алоқанинг мавжуд эмаслиги;
• Мулкка эгалик қилиш, ундан эркин фойдаланиш ва тасарруф этиш
  билан боғлиқ бўлган мулкдорнинг ҳуқуқларини тиклаш ёки ушбу ҳуқуқларни амалга оширишда юзага келадиган тўсиқларни бартараф этиш мақсадига эга;
• Ашёвий-ҳуқуқий даъволар мулкдор томонидан фақат алоҳида белгиланган мулк учун мулк ҳуқуқини ҳимоя қилиш мақсадида топшириш имкониятининг мавжудлиги;
• Алоҳида кўрсатиб ўтилган ҳолларда белгиланган мулк натура шаклида сақланиши лозим, акс ҳолда ҳимоя қилишнинг мажбурият ҳуқуқига оид усули ҳисобланган етказилган зарарни ундириш усули амал қилади.

Хулоса сифатида шуни айтиш мумкинки, хусусий мулк ҳуқуқини
фуқаролик ҳуқуқий ҳимоя қилиш тизими бу мулкдорга унга тегишли
мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва тасарруф этиш ҳуқуқини амалга оширишдаги тўсиқларни бартараф этишга бевосита ёки билвосита йўналтирилган ашёвий-ҳуқуқий ва мажбурият ҳуқуқига оид характердаги ҳуқуқий воситалар ва усуллар тўпламидир.

Хусусий мулк ҳуқуқини фуқаролик ҳуқуқий ҳимоя қилишнинг учта
гуруҳи мавжуд:

1. Фақат суд томонидан амалга ошириладиган усуллар;
2. Суд ёрдамида ёки судга мурожаат қилмасдан амалга ошириладиган усуллар:
3. Давлат органи иштирокисиз амалга ошириладиган ўзини ҳимоя қилиш тартибидаги ҳимоя усуллари.

Инсофли эгалловчидан фақат қонунда белгиланган вазиятлардагина мол-мулкни талаб қилиб олиш мумкин. Қолган вазиятларда ва пул кўринишидаги мулк талаб қилиб олиниши мумкин эмас.

Фуқаролик ишлари бўйича

Пешку туманлараро суди раиси                                                         И.С.Джураев

Фуқаролик ишлари бўйича

Пешку туманлараро суди судьяси                                                      Ҳ.Р.Қорёғдиев

22Dek Янгиликлар

Суд томонидан оталикни белгилашга оид ишларни кўриш

1968 йил 1 октябрдан кейин туғилган болаларга нисбатан оталик факти ОК 62-моддасининг учинчи қисмида кўрсатилган шартлардан ҳеч бўлмаганда биттасини ишончли тасдиқловчи далиллар мавжуд бўлгандагина белгиланиши мумкин.

Давлат томонидан оналик ва болаликнинг муҳофаза қилиниши, болалар ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларининг, ота-онанинг келиб чиқиши ва фуқаролик ҳолатидан қатъи назар, ҳимояланиши каби конституциявий принципни таъминлаш судларнинг устувор вазифаларидан бири ҳисобланади.

Шу муносабат билан оталикни белгилаш тўғрисидаги ишларни тўғри, ўз вақтида кўриб чиқиш ва ҳал этишга нисбатан эътиборни оширишлари, мазкур тоифадаги ишларни судда кўришга пухта тайёрлашлари, ишнинг ҳақиқий ҳолатлари ва тарафларнинг ўзаро муносабатларини тўла аниқлаш юзасидан чоралар кўришлари лозим.

Оила кодексига кўра, ўзаро никоҳда бўлмаган ота-онадан бола туғилганда, оталик онанинг ва ўзини боланинг отаси деб тан олган шахснинг биргаликдаги аризасига мувофиқ (боланинг онаси вафот этган, у суд томонидан муомалага лаёқатсиз деб топилган, унинг яшаш жойини аниқлаш имкони бўлмаган ёки у оналик ҳуқуқидан маҳрум этилган ҳолларда — ўзини боланинг отаси деб тан олган шахснинг аризасига мувофиқ) фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органи томонидан белгиланади.

Ўзаро никоҳда бўлмаган ота-онадан бола туғилган тақдирда, ота-онанинг биргаликдаги аризаси ёки бола отасининг аризаси бўлмаса, Оила кодексида кўрсатилган ҳолларда оталик суд тартибида белгиланади.

Оталикни белгилаш тўғрисидаги масала суд томонидан боланинг ота-онасидан бирининг, васий (ҳомий)си ёки бола қарамоғида бўлган шахснинг ёхуд вояга етганидан сўнг боланинг ўзи берган аризага мувофиқ даъво ишини юритиш тартибида ҳал этилади.

Боланинг онаси вафот этган, муомалага лаёқатсиз деб топилган, она қаердалигини аниқлашнинг имкони бўлмаган ёки у оналик ҳуқуқидан маҳрум этилган ҳолларда ҳам, агар васийлик ва ҳомийлик органи боланинг онаси билан никоҳда бўлмаган шахснинг аризасига биноан оталикни белгилашга розилик бермаган бўлса, суд ўша шахснинг аризасига мувофиқ оталикни даъво ишини юритиш тартибида белгилаши мумкин.

Оила кодексига кўра, никоҳда бўлмаган вояга етмаган ота-онадан бола туғилган ҳолда улар ўн олти ёшга тўлганларидан сўнг оталикни белгилаш тўғрисида мустақил равишда талаб қўйишга ҳақлидирлар. Шу муносабат билан суд кўрсатилган шахсларнинг оталикни белгилаш тўғрисидаги аризасини Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси (бундан буён матнда ФПК деб юритилади) 195-моддаси биринчи қисмига асосан қайтаришга ҳақли эмас.

Оталикни белгилаш тўғрисидаги иш бўйича тараф вояга етмаган шахс бўлса, суд унинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатлари ҳимоясини таъминлаш мақсадида унинг ота-онаси, фарзандликка олувчилари ёки васийсини қонуний вакил сифатида ишда иштирок этишга жалб этиши шарт.

Оталикни белгилаш ҳақидаги ариза суднинг иш юритувига фақат бола туғилганлиги фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органларида қайд этилганидан сўнг ва отаси ҳақидаги ёзув ОК 207-моддасига мувофиқ амалга оширилган туғилганлик тўғрисидаги гувоҳнома тақдим этилганда қабул қилиниши мумкин.

 Фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органларида боланинг туғилганлиги қайд этилмаган бўлса, суд аризани қабул қилишни рад этади.

Бундай ҳолда суд манфаатдор шахсга туғилишни қайд этиш учун фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органига мурожаат қилиш ҳуқуқини тушунтириши шарт.

Боланинг отаси тўғрисида фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органлари томонидан амалга оширилган ёзув бола унда кўрсатилган шахсдан келиб чиққанлигини тасдиқловчи далил ҳисобланиши туфайли, туғилиш тўғрисидаги далолатнома ёзувида ОК 207-моддасига мувофиқ боланинг отаси сифатида бошқа аниқ шахс кўрсатилган ҳолда ҳам суд аризани қабул қилишни рад этади.

Судлар шуни назарда тутиши лозимки, қонунда мазкур тоифа ишлар бўйича даъво муддати назарда тутилмаган бўлиб, оталик бола туғилганидан сўнг исталган вақтда белгиланиши мумкин.

Бунда шуни эътиборга олиш керакки, Оила кодекси 62-моддасига кўра, ўн саккиз ёшга тўлган болага нисбатан оталик фақат унинг розилиги билан, агар у муомалага лаёқатсиз деб топилган бўлса, унинг васийси ёки васийлик ва ҳомийлик органининг розилиги билан белгиланилишига йўл қўйилади.

Ўн олти ёшга тўлган вояга етмаган тўла муомалага лаёқатли деб эълон қилинганда (эмансипация), бундай вояга етмаганга нисбатан ҳам фақат унинг розилиги билан оталик белгиланилишига йўл қўйилади.

Шуни назарда тутиш лозимки, қонунда оталикни белгилаш тўғрисидаги низоларни ҳал этиш чоғида суд эътиборга олиши зарур бўлган муайян шартлар белгиланган. Бу шартлар қуйидагилардир:

боланинг онаси ва жавобгарнинг бола туғилишига қадар биргаликда яшаганликлари ва умумий рўзғор юритганликлари;

боланинг онаси ва жавобгар болани биргаликда тарбия қилганликлари ёки таъминлаб турганликлари;

жавобгар оталикни тан олганлигини ишончли тасдиқловчи бошқа далиллар мавжудлиги.

Судларга тушунтирилсинки, оталикни белгилаш тўғрисидаги талабларни қаноатлантириш учун кўрсатиб ўтилган шартлардан биттаси иш бўйича аниқланиши етарли.

Жавобгарнинг боланинг онаси билан биргаликда яшаганликлари ва умумий рўзғор юритганликлари оилавий муносабатларга хос бўлган ҳолатлар (ҳомила пайдо бўлган вақтда ва бола туғилгунга қадар битта турар жойда яшаш, умумий бюджет юритиш, биргаликда овқатланиш, ўзаро ғамхўрлик, умумий фойдаланиш учун мол-мулк сотиб олиш ва ҳ.к.лар) мавжудлиги билан тасдиқланади.

Тарафлар биргаликда яшашганми ва умумий рўзғор юритишганми, деган масалани ҳал этишда суд алоҳида олинган ҳар бир ҳолда ишнинг муайян ҳолатларидан ва тарафлар ҳаётининг объектив шарт-шароитларидан келиб чиқиши лозим.

Бола туғилгунга қадар тарафлар ўртасида бундай муносабатларнинг тугатилиши, ўз-ўзидан, оталикни белгилаш тўғрисидаги даъвони рад этиш учун асос бўлиб хизмат қилмайди, улар ҳомиладорлик бошлангунга қадар тугатилган ҳоллар бундан мустасно.

Болани биргаликда тарбия қилиш боланинг онаси ва жавобгар билан бирга яшаганлигида ёки жавобгарнинг бола билан муносабатга киришиб, унга нисбатан оталарча ғамхўрлик ва эътибор кўрсатганлигида намоён бўлади.

Боланинг биргаликда таъминлаб турилиши деганда, бола онаси ва жавобгарнинг қарамоғида бўлганлиги ёки жавобгар томонидан бола таъминоти учун муттасил ёрдам кўрсатилиб келинганлиги, бундай ёрдам миқдоридан қатъи назар, тушунилиши лозим.

Жавобгар томонидан оталик тан олинганлигини тасдиқловчи бошқа далиллар сифатида суд ишончли деб топган ҳар қандай фактик маълумотлар (хатлар, телеграммалар, фотосуратлар, анкеталар, турли инстанцияларга ёзилган аризалар, аудио-, видеоёзувлар, экспертлар хулосаси), у боланинг отаси эканлигини тан олганлигини тасдиқловчи бошқа ҳаракатлар, шунингдек гувоҳларнинг кўрсатувлари бўлиши мумкин. Бундай иқрорлик онанинг ҳомиладорлиги даврида ҳам (масалан, болалик бўлишни хоҳлаш, бўлажак боланинг онаси ҳақида ғамхўрлик), бола туғилганидан сўнг ҳам ифода этилиши мумкин.

 Суд ФПК талабларига мувофиқ ишнинг ҳақиқий ҳолатларини, тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини ҳар тарафлама, тўлиқ ва холисона аниқлаш учун даъвогар томонидан келтирилган Оила кодексининг назарда тутилган у ёки бу ҳолатлардан қатъи назар, ушбу қонун нормасида назарда тутилган эътиборга молик бошқа ҳолатлар мавжуд бўлган-бўлмаганлигини аниқлаши шарт.

Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш жараёнида судья низони тарафларнинг ўзаро розилиги бўйича ҳал этиш имкониятини аниқлаши, зарур ҳолларда, Оила кодексида назарда тутилган ҳолатларни тасдиқловчи далилларни талаб қилиб олиши лозим.

Агар суҳбат давомида жавобгар боланинг отаси эканлигини тан олса, суд тарафларга оталикни ОК 61-моддасига мувофиқ фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органига биргаликда ариза бериш орқали ихтиёрий расмийлаштириш имкониятини тушунтириши ва шу мақсадларда тарафларга муайян муддат бериши лозим.

Оталик тарафларнинг биргаликдаги аризасига асосан фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органи томонидан белгиланган ва боланинг туғилганлиги ҳақида гувоҳнома тақдим этилганда, суд ФПК 124-моддасига мувофиқ иш бўйича иш юритишни тугатади. Агар оталикни белгилаш ҳақидаги даъво билан бир пайтда алимент ундириш тўғрисида талаб қўйилган бўлса, ишнинг шу қисми суд томонидан умумий асосларда кўриб чиқилиши лозим.

 Жавобгар томонидан оталик суд мажлисида тан олинганда, суд ФПК талабига мувофиқ даъво тан олинганлигини қабул қилиш масаласини муҳокама қилиши ва у қабул қилинганда, иш ҳолатларини мазмунан текширмасдан, оталикни белгилаш тўғрисида ҳал қилув қарори чиқариши лозим.

Судларнинг эътибори жавобгарнинг даъвони тан олганлиги, ишга қўшиб қўйиладиган, суднинг номига йўлланган ёзма аризада ифодаланган бўлиши ва суд мажлиси баённомасида кўрсатилиши шарт эканлигига қаратилсин.

Оталикни белгилаш шартлари, тартиби ва ҳуқуқий оқибатлари қонун билан белгиланганлиги сабабли, суд бундай иш бўйича келишув битимини тасдиқлашга ҳақли эмас.

Зарур ҳолларда боланинг келиб чиқишини (масалан, ҳомила пайдо бўлиш вақтини, уруғлантириш қобилияти бор-йўқлигини ва ҳ.к.) аниқлаш мақсадида суд, ОК 62-моддасида назарда тутилган шартлар мавжуд бўлганда, ўз ташаббуси ёки тарафларнинг илтимосномаси бўйича иш юзасидан суд-тиббий экспертизаси, одам ДНКси суд-биологик экспертизаси тайинлаши мумкин.

Бундай экспертизалар тайинлашда судлар Олий суд Пленумининг 2008 йил 12 декабрдаги «Фуқаролик ишлари бўйича экспертиза тайинлаш, ўтказиш ва эксперт хулосасига баҳо беришда суд амалиётида келиб чиқадиган айрим масалалар ҳақида»ги 24-сонли  қарорида  берилган тушунтиришларга асосланишлари лозим.

Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, ФПК 80-моддасига  мувофиқ суд-тиббий экспертизаси, одам ДНКси суд-биологик экспертизаси хулосалари исботлаш воситаларидан бири ҳисобланади ва шу сабабли улар иш бўйича тўпланган бошқа далиллар мажмуи бўйича баҳоланиши лозим.

Судлар оталикни белгилаш тўғрисидаги талабни оталикни тан олиш фактини белгилаш ва оталик фактини белгилаш тўғрисидаги алоҳида иш юритиш тартибида кўриладиган талаблардан фарқлашлари лозим.

Агар оталикни тан олиш фактини, оталик фактини белгилаш тўғрисидаги аризани бериш ёки кўриш вақтида судга тааллуқли бўлган ҳуқуқ тўғрисида низо келиб чиқса, ариза кўрмасдан қолдирилади, аризачи ва бошқа манфаатдор шахсларга низони даъво ишларини юритиш тартибида ҳал қилиш ҳуқуқи тушунтирилади.

 Ўзини боланинг отаси деб тан олган, бироқ боланинг онаси билан никоҳда бўлмаган шахс вафот этган тақдирда, суд унинг оталикни тан олганлиги фактини белгилашга ҳақли.

Оталикни тан олиш факти суд томонидан вафот этган шахс болага нисбатан ўзининг оталигини тан олганлигини ишончли тасдиқловчи ҳар томонлама текширилган маълумотларга асосан белгиланиши мумкин.

Бундай факт ишнинг муайян ҳолатларини инобатга олган ҳолда, шунингдек, ўзини бўлажак боланинг отаси деб онанинг ҳомиладорлиги даврида тан олган шахс вафотидан кейин туғилган болага нисбатан ҳам белгиланиши мумкин.

Боланинг онаси билан никоҳда бўлмаган шахс вафот этган ҳолда, суд оталик фактини, яъни боланинг ўша шахсдан келиб чиққанлиги фактини белгилашга ҳақли.

Ишда иштирок этувчи шахсларнинг шахсий ҳаётига тааллуқли маълумотлар ошкор бўлишига йўл қўймаслик мақсадида тарафларнинг илтимосномасига кўра оталикни белгилаш ҳақидаги иш ёпиқ суд мажлисида кўрилиши мумкин.

             Оталикни, оталикни тан олиш фактини, оталик фактини белгилашга оид ҳал қилув қарорлари суд томонидан ҳар томонлама текширилган ва арз қилинган талабларни тасдиқловчи ёки инкор этувчи маълумотларга асосланган бўлиши лозим. Ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органида оталикни белгилашни қайд қилиш учун зарур бўлган маълумотлар (отанинг фамилияси, исми, отасининг исми, унинг туғилган куни, ойи, йили ва туғилган жойи, миллати, доимий яшаш ва иш жойи) кўрсатилиши лозим.

Фуқаролик ишлари бўйича

Пешку туманлараро суди раиси                                                         И.С.Джураев

Фуқаролик ишлари бўйича

Пешку туманлараро суди судьяси                                                      Ҳ.Р.Қорёғдиев