25Fev Янгиликлар

Экология ва атроф муҳит муҳофазаси: Қонунчиликда долзарб муаммо ҳақида қандай ечимлар келтирилган?

Сиз ўқийдиган мақола ҳозирги кунда энг долзарб мавзуга айланаётган Экология ва атроф муҳит муҳофазаси ва унинг Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Конституциясида ушбу долзарб муаммо ҳақида қандай ечимлар келтирилганлиги кўриб чиқилади.

Шунингдек, экологик ҳуқуқлар, давлат ва жамиятнинг ушбу соҳадаги мажбуриятлари ҳамда фуқароларнинг экологик хабардорлиги ва масъулияти юзасидан киритилган янгиликлар таҳлил қилинади. Мақолада ушбу ўзгаришларнинг аҳамияти ва уларни амалиётга татбиқ этиш истиқболлари ҳақида фикр юритилади.

Ҳозирги вақтда Экология вазирлиги экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ва уларни тиклаш соҳасида давлат бошқарувини амалга оширувчи ваколатли орган ҳисобланади.

Экологик масалаларга устувор эътибор қаратилаётганининг ёрқин далили Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузурида Иқлим кенгашининг ташкил этилишидир. Кенгашнинг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:

– Иқлим ўзгариши оқибатларини юмшатиш ва унга мослашиш бўйича миллий стратегияни ишлаб чиқиш ҳамда ушбу йўналишда ягона давлат сиёсатини шакллантириш.

– Вазирлик ва идоралар фаолиятини мувофиқлаштириш ҳамда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Иқлим ўзгариши тўғрисидаги доиравий конвенцияси ва Париж битимидан келиб чиқадиган Ўзбекистон мажбуриятларининг бажарилишини назорат қилиш.

– Иқлим ўзгариши оқибатларини юмшатиш ва унга мослашиш бўйича ташқи сиёсатнинг устувор йўналишларини белгилаш.

– Экологияга оид норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар базасини такомиллаштириш.

Маълумки, конституциявий нормаларнинг экологик сиёсатни амалга оширишдаги ўрни ва аҳамияти беқиёс. Айнан асосий қонунда давлат органлари ва жамоат бирлашмаларининг экологик фаолиятини шакллантириш бўйича асосий принциплари мустаҳкамланади, фуқароларнинг экологик бурчлари белгиланади, жамиятнинг экологик барқарор ривожланишининг устувор йўналишлари ўрнатилади ва ҳ.к.

Конституциявий нормалар тизими жамият ва табиатнинг ўзаро алоқаси чоғида юзага келадиган ва тартибга солинадиган ижтимоий муносабатлар тавсифидан келиб чиқиб, шартли равишда икки қисмга – умумий ва махсус экологик нормаларга бўлиниши мумкин.Умумий конституциявий нормалар демократик-ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этишда, давлат ҳокимияти ва бошқаруви органларининг фаолиятини ташкил этишнинг асосий принципларини белгилашда, фуқароларнинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатлашда, экологик ҳуқуқ-тартиботни мустаҳкамлашда долзарб аҳамият касб этади.

Хусусан, Конституцининг 10-боби инсон ва фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатларига бағишланган бўлиб, унда давлатнинг фуқароларнинг Конституция ва қонунларда мустаҳкамланган (шу жумладан экологик) ҳуқуқларини кафолатлаши белгиланган.

Шунингдек, Асосий Қомусимизнинг бешинчи бўлимида давлат ҳокимиятини ташкил этишнинг асосий қоидалари белгиланган бўлиб, ушбу нормалар экологик қонунчиликнинг шаклланиши ва шу соҳадаги давлат органларининг ташкил этилишида муҳим ҳуқуқий негиз бўлиб хизмат қилади.

Юқоридагилардан ташқари Конституцияда Ўзбекистон Республикаси Президенти ва Вазирлар Маҳкамасининг ваколатлари ҳам белгиланган бўлиб, ушбу нормалар мазкур органларнинг экология соҳасидаги ваколатларининг ҳуқуқий мақомини белгиловчи миллий қонун ҳужжатларининг ривожланиши учун асос бўлади.

«Ҳаракатлар стратегиясидан Тараққиёт стратегияси сари» тамойилига асосан қабул қилинган 2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида белгиланган вазифалар доирасида экология, атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан самарали фойдаланиш ҳамда давлат раҳбарининг ташаббуслари билан минтақада глобал тус олаётган экологик муаммоларни халқаро ҳамжамият ҳамкорлигида ҳал этиш бўйича амалга оширилаётган ишлар сўзсиз ўз самарасини бермоқда.

Шу ўринда, Ўзбекистон Республикаси конституциясида давлат экологик сиёсатининг умумий конституциявий нормаларнинг мустаҳкамланганлиги, мамлакатимизда барқарор ривожланишни таъминлаш, атроф муҳит мусаффолигини таъминлаш ва муҳофаза қилиш ҳамда аҳоли саломатлигини ҳимоя қилишнинг кафолати эканлигини яна бир бор тасдиқлайди.

Конституциянинг бир нечта моддаларида табиатни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ экологик-ҳуқуқий нормалар мустаҳкамланган. Жумладан, Конституциянинг 62-моддасига мувофиқ, фуқаролар атроф табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишга мажбурдирлар. Бу ўз навбатида, фуқароларнинг эр, сув, ўрмон, эр ости бойликлари, ҳайвонот, ўсимликлар дунёси ва бошқа табиий захиралардан оқилона фойдаланишини, уларни тиклаш, муҳофаза қилишни ҳамда ушбу мажбуриятни ўз вақтида бажаришни тақозо этади.

Конституциянинг 41-моддасида мулкдор ўз мулкига ўз хоҳишича эгалик қилиш, ундан фойдаланиши ва тасарруф этиши таъкидланиб, шу билан бирга, мулкдан фойдаланиш экологик муҳитга зарар етказмаслиги, фуқаролар, юридик шахслар ва давлатнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги шартлиги белгилаб қўйилган.

Шундан келиб чиқиб, мулкдор ўз мулкига ўз хоҳишича эгалик қилиш, ундан фойдаланиши ва тасарруф этиши ҳуқуқи билан биргаликда, мулкдор ҳар қандай фаолиятни амалга ошириш атроф муҳитнинг ифлосланишига, ўзларига фойдаланишга берилган табиий ресурслардан нооқилона фойдаланилишига олиб келиши, фуқароларнинг ҳаёти ва соғлиғига таҳдид солмаслик мажбурияти ҳам юзага келади.

Мамлакатимизнинг янги ривожланиш босқичида барча соҳалар қатори атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш, экологик муаммоларнинг инсон саломатлигига салбий таъсири олдини олиш борасида амалга оширилаётган ишлар барқарор ривожланиш кафолати бўлмоқда. Бу ислоҳотларнинг ҳуқуқий асослари эса Конституциямизда ўз ифодасини топган

Бош қомусимизнинг 62,66 ва баъзи бошқа моддаларида эса юридик ва жисмоний шахсларга атроф-муҳит муҳофазаси ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш масалалари акс этган. Биргина 66-моддада табиий ресурсларга нисбатан мулк ҳуқуқи мазмунини белгиловчи мулкдор ваколатлари тартибга солинган ҳамда бундай хўжалик ва ишлаб чиқариш фаолияти атроф табиий муҳитга зарар этказмаслиги мустаҳкамланган.Давлат экологик сиёсатининг асослари 68-моддада ўз аксини топган бўлиб, унга кўра, эр, эр ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий заҳиралар умуммиллий бойлик эканлиги, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидалиги белгиланган. Ушбу конституциявий меъёрлар асосида мамлакатимизда экология, атроф-муҳит муҳофазаси ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш соҳасида ўттиздан зиёд қонун, уч юзга яқин қонун ости ҳужжатлари қабул қилинди. Ўндан ортиқ халқаро ҳужжатлар ратификация қилинди.

Аммо Конституциянинг атроф-муҳит муҳофазаси ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш йўналишидаги ушбу тарқоқ нормалари бугун юзага келган глобал экологик муаммолар ҳамда мамлакатда экологик муҳитга таъсир билан боғлиқ ишлаб чиқаришнинг шиддатли ривожланиш жараёнларида «Инсон қадри учун» тамойилига асосланган экологик сиёсатнинг ҳуқуқий асосларини таъминлаш имконини бермаслиги аён бўлиб қолди.

Президент Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлигининг 29 йиллигига бағишланган байрам табригида ҳозирги вақтда кўплаб ривожланган давлатлар, табиатдаги глобал ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда ўз Конституцияларига экологияга оид махсус боблар киритилганини, Бош қомусимизда ушбу йўналишга доир ҳуқуқий нормалар устувор ўрин эгаллаши лозимлигини таъкидланганлари ҳам бежиз эмас. Зеро, Конституцияда экологик ҳуқуқлари тўғрисидаги моддаларнинг киритилиши «Инсон қадри учун» деган устувор тамойилни тўла рўёбга чиқариш имконини яратади.

Сир эмаски, иқтисодий ўсишнинг анъанавий моделидан «яшил иқтисодиёт»га ўтиш нафақат алоҳида миллий иқтисодиётни, балки бутун сайёра барқарорлигини белгилайдиган глобал тенденциядир. Шу боис, «яшил ўсиш» кўплаб давлатларнинг мақсади глобал экологик муаммоларни ҳал қилишнинг муҳим воситаси сифатида Конституциясида акс эттирилган.

Шу маънода, Ўзбекистон «яшил» иқтисодиётни таъминлаш учун инновацион «яшил» инвестицияларни рағбатлантириш, иқтисодиётга экологик тоза технологияларни, хусусан, «яшил» энергетика, «яшил» технологияларни, «ақлли» шаҳар ва қишлоқ хўжалиги принтсипларини тўлиқ жорий этиш каби экологик масалаларни илгари сурмоқда.

Бу жараёнда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича амалдаги тизимнинг самарасини ошириш мақсадида Конституцияда аҳолининг қулай атроф-муҳитга эга бўлиш ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилишни акс эттириш мақсадга мувофиқдир.

Шу билан бирга, атроф-муҳит муҳофазасига жамиятнинг барча кучларини жалб этиш ҳамда бутун дунё ҳамжамияти тан олган миллий ташаббусларни татбиқ этиш жараёнларини янада кучайтириш бўйича конституциявий асосларни белгилаб қўйиш лозим. Чунки конституциявий нормаларнинг экологик сиёсатни амалга оширишдаги ўрни ва аҳамияти беқиёсдир.

Умуман олганда, Конституция мамлакатимизда инсоннинг қулай атроф табиий муҳитга эга бўлиш ва мамлакатнинг экологик хавфсизлигини кафолатлайдиган ҳақиқий ҳаёт қомусига айланиши керак. Зотан, унда экология соҳасидаги конституциявий ва халқаро талабларни мустаҳкамлаш нафақат мамлакатда, балки минтақа мамлакатлари экологик хавфсизлигини таъминлашга хизмат қилади.

Ўзбекистон экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида халқаро ҳамкорликни кучайтирмоқда: Корея Республикасининг Ўзбекистондаги Фавқулодда ва мухтор элчиси Вон До Ён билан учрашувда вазир икки давлат ўртасидаги ҳамкорлик янги босқичга кўтарилаётганини таъкидлаб, KEITI (Корея атроф-муҳит саноати ва технологиялари институти) билан Ўзбекистонда қаттиқ маиший чиқиндиларни бошқариш тизимини такомиллаштириш бўйича қўшма лойиҳа муваффақиятли якунланганини алоҳида таъкидлади. Шунингдек, «Sejin G&E Co. Ltd» компанияси билан маиший чиқинди полигонларида ҳосил бўладиган чиқинди газидан муқобил электр энергияси ишлаб чиқаришга қаратилган қўшма лойиҳани амалга ошириш истиқболлари ҳам қайд этилди.

Грузиянинг Ўзбекистондаги Муваққат ишлар вакили Давид Котариа билан ўтказилган икки томонлама учрашув доирасида амалдаги қонунчиликни ўрганиш соҳасида икки давлат ўртасидаги ҳамкорлик, атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш ва стратегик экологик баҳолаш механизмлари, муҳофаза этиладиган табиий ҳудудларни бошқариш ва экотуризмни ривожлантириш, Орхус марказини яратиш учун халқаро талабларни ўрганиш борасидаги ҳамкорлик тўғрисида келишувга эришилди. Экология соҳасида олий таълим борасидаги ҳамкорлик масалалари ҳам муҳокама қилинди.

Бу йўналишда Грузия томонига Марказий Осиё атроф-муҳит ва иқлим ўзгаришини ўрганиш университети («Green University») ҳамда Самарқанддаги «Ипак йўли» халқаро туризм ва маданий мерос университетида маърузалар, семинарлар ва тренинглар ўтказиш учун ўқитувчи ва профессорларни жалб қилиш таклиф этилди. Мамлакатимизда ўз миссиясини якунлаётган Мисрнинг Ўзбекистондаги Фавқулодда ва мухтор элчиси Амира Фаҳми билан хайрлашув учрашувида Ўзбекистон томони мамлакатимизда экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар ҳақида маълумот берди.

Хусусан, Президент Шавкат Мирзиёев раҳнамолигида экологик муаммоларга қарши курашиш бўйича қатор экологик ташаббуслар, жумладан, Орол денгизи тубида 2 миллион гектар майдонда ўрмонзорлар барпо этиш, «Яшил макон» миллий лойиҳасини амалга ошириш, Президент ҳузурида иқлим марказини ташкил этиш ва бошқа ташаббуслар ҳақида маълумот берилди.

Бухоро туманлараро

иқтисодий суди раиси                                        С.Кушшаев

25Fev Янгиликлар

Конституция:Миллатнинг хоҳиш ва иродаси ва фаровон турмуш тарзини таъминлашга хизмат қиладиган, олий юридик кучга эга қонун

Мамлакатимиз истиқлолга эришгач, эркин ва адолатли фуқаролик жамиятини барпо этиш, халқни фаровон ҳаёт сари етакловчи ҳуқуқий демократик давлат қуришни бош мақсад қилди. Ҳуқуқий ҳужжатларимиз учун бош ғоя бўлиб хизмат қилувчи Конституциямиз ҳам халқимизнинг фикри, таклифлари асосида янгиланди.

Мамлакатимиз тарихида биринчи марта ўта муҳим аҳамиятга эга бўлган ва ҳар қандай давлатнинг ривожланиш йўлини белгилаб берувчи олий қонун ҳужжати референдумда бевосита халқ томонидан қабул қилинди. У жадал суръатларда ривожланиб, аҳоли сони жиҳатдан ўсиб бораётган Янги Ўзбекистоннинг барча ижтимоий ва сиёсий жиҳатларини тўлиқ қамраб олганлиги, ҳар бир соҳани яхшилашга қаратилган чора-тадбирларнинг белгилангани, унда инсон қадрининг биринчи ўринга қўйилгани янада аҳамиятлидир.

Хусусан, Конституциямизнинг 25-моддасида яшаш ҳуқуқи ҳар бир инсоннинг ажралмас ҳуқуқи экани ва у қонун билан муҳофаза қилиниши, инсон ҳаётига суиқасд қилиш энг оғир жиноятлиги, Ўзбекистон Республикасида ўлим жазоси тақиқланиши мустаҳкамланган.

Дарҳақиқат, яшаш ҳуқуқи ҳар бир инсоннинг ажралмас ва табиий ҳуқуқи ҳисобланади. Гарчи давлат раҳбарининг тегишли фармони билан мамлакатимизда 2008 йилнинг 1 январидан жиноий жазо тури сифатида ўлим жазоси бекор қилинган бўлса-да, лекин Конституцияда эмас, балки жиноят қонунчилигида ўз аксини топган эди.

Айрим давлатлар ўз тажрибасида ўлим жазосини қонунлар билан бекор қилса ҳам Конституциясида белгиланмагани боис, уни жазо сифатида қайта тиклаш ҳолатлари ҳам кузатилган. Ўлим жазосини тақиқлашни конституциявий даражада белгиланиши билан давлатимиз инсонпарварлик ғояларига содиқ эканини бутун дунёга намоён қилиб, мамлакатимизда инсон ҳаёти ва қадри юқори даражада ҳимоя қилинишини яна бир бор тасдиқлайди.

Сир эмас, илгари судланганлик олиб ташлангандан ёки судланганлик ҳолати тугаллангандан сўнг ушбу факт шу шахснинг ўзига, унинг ҳаётига таъсир этиши мумкин бўлмаган шароитда, энг ажабланарлиси, унинг оила аъзолари, яқин қариндошлари ҳаётига салбий таъсир кўрсатиши учраб турар эди.

Шахснинг судлангани унинг қариндошлари ҳуқуқларини чеклаш учун асос бўлмаслиги тўғрисидаги норма халқни қўрқувда ушлаб туришга мўлжалланган.

Ёшларни ўз орзу-умидларидан воз кечишга ва қанчадан-қанча ёш оилаларни турмушдан ажрашишгача мажбур қилган бундай тақиқларга чек қўйди ҳамда ҳар бир шахснинг қонун ва жамият олдида ўзи жавоб бериши тамойилининг кафолати бўлиб хизмат қилди.

Бош қомусимиз “инсон-жамият-давлат” парадигмасига асосланганлиги, унда барча тоифаларнинг ҳатто жиноят содир этган шахсларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари акс этганлиги билан ҳам алоҳида аҳамиятга эга ҳужжатдир.

Бухоро туманлараро

иқтисодий суд раиси                                                                          С.Кушшаев

23Fev Янгиликлар

Шартномавий мажбуриятни бажармаганлик учун жавобгарликнинг ҳуқуқий асослари

Бугунги бозор иқтисодиёти шароитида шартнома фуқаролик муомаласининг асосий ҳуқуқий пойдеворидир. Фуқаролик кодексига мувофиқ, шартнома тарафлар учун мажбурий ҳисобланади ва унда белгиланган мажбуриятлар ўз вақтида ҳамда лозим даражада бажарилиши шарт.

Агар шартномада назарда тутилган мажбурият бажарилмаса ёки лозим даражада бажарилмаса, Фуқаролик кодекси нормаларига асосан шартномавий жавобгарлик вужудга келади. Бунда гап фақат мажбуриятни бажаришдан бош тортган ҳолатлар ҳақида эмас, балки уни кечиктириб бажариш ёки шартларга зид тарзда бажариш ҳақида ҳам бормоқда.

Қонунчиликка кўра, шартномавий жавобгарликнинг асосий шакллари — зарарни қоплаш, неустойка, жарима ва пеня ҳисобланади. Фуқаролик кодексига мувофиқ, зарар деганда ҳақиқий зарар ва йўқотилган фойда тушунилади.

Амалиётда энг кўп қўлланиладиган институтлардан бири — неустойкадир. Агар шартномада неустойка назарда тутилган бўлса, у зарарни исботламасдан туриб ҳам ундирилиши мумкин. Бироқ суд адолат тамойилидан келиб чиқиб, неустойка миқдорини камайтириш ҳуқуқига эга.

Шартномавий жавобгарлик, қоида тариқасида, айб принципига асосланади. Мажбуриятни бузган тараф ўз айбининг мавжуд эмаслигини исботлай олмаса, жавобгар ҳисобланади.

Фуқаролик кодексига кўра, агар мажбуриятни бажармаслик томонларнинг иродасига боғлиқ бўлмаган, олдиндан кўриб бўлмайдиган ва бартараф этиб бўлмайдиган форс-мажор ҳолатлари натижасида юз берган бўлса, тараф жавобгарликдан озод қилиниши мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, шартномавий мажбуриятни бажармаганлик учун жавобгарлик фуқаролик муомаласида қонунийлик ва барқарорликни таъминловчи муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.

                                               Бухоро туманлараро иқтисодий суди судьялари М.Набиев, Н.Зоиров

23Fev Янгиликлар

Ўзбекистон Республикаси суд тизимида халқ вакиллари ҳайъати суди: таққосий ҳуқуқий ва институционал таҳлил

Аннотация: Ўзбекистон Республикаси жиноят ишлари бўйича суд юритуви доирасида халқ вакиллари ҳайъати суди институтини таҳлил қилишга бағишланган. Унда ҳуқуқий асослар, тарихи ва назарий шарт-шароитлар, институционал функциялар ҳамда ривожланиш истиқболлари ўрганилади. Алоҳида эътибор хорижий тажриба (АҚШ, Испания, Қозоғистон) билан таққосий таҳлил ва халқ иштирокининг суд жараёни легитимлигига таъсирига қаратилган.

Халқ вакиллари ҳайъати суди институти адолатни таъминлашда халқнинг иштирок этиш шакли бўлиб, жиноят процессининг демократик функцияларини кучайтириш мақсадини кўзлайди¹. Бу институт давлат ҳокимиятининг бўлиниши, ошкоралиги ва баҳслашув принципларини акс эттириб, дунёнинг кўплаб давлатларининг ҳуқуқий тизимларида қонунчилик билан мустаҳкамланган².

Ўзбекистонда присяжли суд аҳоли суд тизимига ишончини оширишда истиқболли механизм сифатида қаралади³.

2025 йил 26 декабрдаги Ўзбекистон Президенти Мурожаатида суд тизимини модернизация қилиш ва халқ иштирокини таъминловчи институтлар орқали қонунчилик ва адолат принципларини мустаҳкамлаш зарурлиги, шу жумладан жиноят процессларида халқ вакиллари ҳайъати судини босқичма-босқич жорий этиш алоҳида таъкидланган⁴.

Халқ вакиллари ҳайъати суди — бу жиноят ишлари бўйича фактларни ҳал қилувчи, нотартип судьялар (присяжлилар)дан иборат суд органи бўлиб, профессионал судья жараённи бошқаради ва ҳуқуқий масалаларни ҳал қилади⁵.

Институт ҳуқуқий таҳлил ва жамият фикрини бирлаштириши билан характерланади, бу эса далилларни баҳолашда ижтимоий адолатни инобатга олиш имконини беради⁶.

Анъанавий тушунчага кўра, халқнинг адолатни таъминлашдаги иштирок этиши жиноят процессининг демократик принципларини амалга ошириш шаклларидан бири ҳисобланади⁷. Англосаксон ҳуқуқ анъанасида халқ вакиллари ҳайъати суди институти шахсни давлат ҳокимиятининг қатъиятсизлигидан ҳимоя қилиш воситаси сифатида ривожланган⁸.

 Ҳозирги вақтда Ўзбекистонда халқ вакиллари ҳайъати судни жорий этиш бўйича қонунчилик базаси устида иш давом этмоқда⁹. Жиноят-процессуал қонунчиликда тегишли нормалар ҳали тўлиқ амалга оширилмаган бўлса-да, давлат сиёсати уларни яқин йилларда жиноят процессларига интеграция қилишга қаратилган¹⁰.

Ҳуқуқий давлатда халқ вакиллари иштирокини конституциявий принциплар асосида таъминлаш зарур, шу жумладан адолатли судга ҳуқуқ¹¹, ҳамда жиноят-процессуал кодекс орқали халқ вакиллари ҳайъатини шакллантириш тартиби, номзодларга қўйиладиган талаблар ва уларнинг мустақиллигини кафолатловчи процессуал механизмлар белгиланиши керак¹².

Таққосий ҳуқуқий таҳлил

           АҚШ: Америка Қўшма Штатларида халқ вакиллари ҳайъати суди жиноят ва қисман фуқаролик суд жараёнида асосий элемент ҳисобланади¹³. У trial by jury принципига асосланган бўлиб, АҚШ Конституциясида муҳофаза қилинади ва демократия ҳамда фуқароларни ҳуқуқий ҳимоя қилишнинг асосий устунларидан бири саналади¹⁴.

          Испания: Испанияда халқ вакиллари ҳайъати суди жиноят жараёнининг бир қисми сифатида фаолият юритади ва махсус қонун билан тартибга солинади¹⁵. Присяжлилар муайян критерийларга (фуқаролик, саводхонлик, судланмаганлик ва ҳоказо) мувофиқ бўлиши шарт ва уларнинг қарори айбдорликни аниқлашда муҳим аҳамиятга эга¹⁶.

Қозоғистон: Қозоғистонда халқ вакиллари ҳайъати судини жорий этиш тажрибаси континентал ёндашувни намоён қилади, шу билан бирга аралаш коллегия хусусиятларига эга¹⁷. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, бу институт баҳслашув, ошкоралиги ва инсонпарварлик принципларини амалга оширишга, шунингдек, жамиятда ҳуқуқий маданиятни оширишга хизмат қилади¹⁸.

          Халқ вакиллари ҳайъати судини жорий этиш бир қатор муаммолар билан боғлиқ:

– халқ вакиллари базасини объектив ва репрезентатив шаклда ташкил қилиш¹⁹;

-жараёнда иштирок этувчи фуқароларнинг ҳуқуқий саводхонлигини таъминлаш²⁰;

– халқ вакилларнинг ваколат ва қонунчилик меъёрларини аниқ тартибга солиш учун жиноят-процессуал қонунчиликни мувофиқлаштириш²¹.

         Институтни ривожлантириш истиқболлари халқаро тажрибани интеграция қилиш ва фуқаролик жамиятининг адолатни таъминлашдаги ролини оширишда намоён бўлади²².

Халқ вакиллари ҳайъати суди институти жиноят ҳуқуқида демократик принципларни амалга оширишнинг асосий механизмларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистон учун уни жорий этиш қонун устуворлигини мустаҳкамлаш, жамоат назоратини кучайтириш ва суд тизимига ишончни ошириш имкониятини беради²³. Таққосий ҳуқуқий таҳлил нишонлаб турибдики, хорижий халқ вакиллари ҳайъати суди моделлари (АҚШ, Испания, Қозоғистон) маҳаллий ҳуқуқий анъаналарни инобатга олган ҳолда Ўзбекистонда халқнинг адолатга иштирокини самарали ташкил этиш учун қимматли манба бўлиши мумкин²⁴.

Ўзбекистон Республикаси

Одил судлов академиясининг

тингловчиси                                                                         Р.Мерзаев

17Fev Янгиликлар

СЎЗ  ЭРКИНЛИГИ  ЁХУД  КОЭН  КАЛИФОРНИЯ ШТАТИГА  ҚАРШИ

1968 йил 26 апрель куни Америкалик ёшлар фаоли ва ҳарбий хизматга чақирувга қарши 19 ёшли Пол Роберт Коэн эгнидаги орқа томонида Американинг ёшларни ҳарбий хизматга чақирув тизимини ҳақорат қилувчи “Fuck the draft” деб ёзилган курткасини Лос Анджелес шаҳрининг мунципал суди биносида кийиб юргани учун қамоққа олинган эди.

“Draft” сўзи “Америкада ҳарбий хизматга чақирув тизими” деган инглизча сўзларнинг бош ҳарфларидир. “Fuck” сўзи эса ҳақоратли сўз эканлигини аксариятимиз билсак керак. Қисқаси, Коэн курткасининг орқа томонида “Ҳарбий хизматга чақирув тизимини ………… қилдим” – деб ёзиб, шу кийимни жамоат жойида яъни суд биносида кийиб юрган.

У суд томонидан Калифорния штати Жиноят кодексининг
415-параграфи талабларини, яъни жамоат тартибини бузганлиги, безорилиги учун 30 кунга озодликдан маҳрум қилинган. Мазкур ҳукмни штат апелляция суди ҳам қўллаб-қувватлади. Апелляция инстанцияси “Коэннинг қилмиши бошқаларни зўрлик ишлатишга ёки тартибни бузишга ундайдиган ҳақоратомуз ҳатти ҳаракат” эканлигини  кўрсатди. Штат Олий суди жиноят ишини қайта кўриб чиқишни рад қилгандан сўнг эса, иш тўғридан тўғри Америка Олий судига юборилган.

1971 йил яъни воқеадан 3 йил ўтган конституциявий назоратнинг юқори органи ҳисобланган Америка Қўшма Штатлари Олий суди “Коэн Калифорния штатига қарши” деб ном олган мазкур ишни ўз иш юритувига қабул қилган. Иш гарчи оддий бир кичик жиноят иши бўлсада барча суд инстанцияларда кўрилди ва унинг Олий суд иш юритувига қабул қилиниши федерал аҳамиятга яъни давлат аҳамиятига эга эканлигидан далолат берар эди.

Гап шундаки, ўтган асрнинг 60 йиллари АҚШ қуролли кучлари  Вьетнам давлатида ҳарбий ҳаракатларда иштирок этаётган бир вақтда Американинг ўзида аҳоли орасида ҳарбий ҳаракатларга қарши кайфиятлар кучайган эди. Кўпгина ёшлар бирлашган ҳолда баъзи бирлари эса якка бўлсада давлатнинг Вьетнамдаги урушда иштирокини қоралаб чиқдилар. Бу чиқишлар протестлар ва намойишларда, ҳарбий хизматга чақирув пунктлари бинолари ёнида чақирув хатларини ёқиш, давлат байроғини ёқиш ва бошқа шаклларда содир қилинган. Баъзи фуқаролар норозиликни билдиришнинг ҳар хил бошқача усулларини ўйлаб топдилдар. Ёш йигит Пол Коэн эса курткасининг орқа томонида Американинг ёшларни ҳарбий хизматга чақирув тизимини ҳақорат қилувчи “Fuck the draft” деган ёзувларни ёзди.

АҚШ Конституциясига киритилган биринчи тузатишларда “Конгресс (АҚШнинг қонун чиқарувчи олий вакиллик органи) сўз эркинлигини чекловчи қонун чиқаришга ҳақли эмас”лиги кўрсатилган бўлиб, сўз эркинлигига жуда катта эътибор берилади. Сўз эркинлигига жамиятнинг устунларини сақлаб туриш ва мустаҳкамлаш воситаси сифатида қаралади. Ўтган асрнинг 60 йилларида АҚШ Олий суди аъзоларидан бири “Сўз эркинлиги жамиятимизни озиқлантириб турувчи манбадир” – деб айтган эди. Сўз эркинлигини таъминланмасдан туриб ва жамиятдаги муҳим муаммоларни муҳокама қилмасдан туриб ривожланишга эришиб бўлмайди. Давлат томонидан фуқароларнинг эркин фикри, умид ва орзуларини бўғиш хавфли бўлиб, тизимга нисбатан норозиликларга олиб келади.

Коэннинг иши бўйича якуний қарор чиқариш АҚШ Олий судига ҳам осон кечмади. Бу масала судьялар ўртасида кескин муҳокамаларга ва тортишувларга сабаб бўлди. Аслида Коэннинг курткасида ёзилган ҳақоратли “Fuck” сўзидан ташқари бу ёш йигитнинг ҳатти-ҳаракатларида номуносиб ҳеч нарса йўқ эди. Курткада ёзилган сўзлар оммавий тартибсизликларга ҳам ёки шунчаки тартибсизликка ҳам олиб келмаган эди. Қолаверса, Коэн суд залига кириб, бошқаларнинг ортиқча диққатини тортмаслик учун курткасини ечиб, ўраб қўйган эди. Шунингдек, бу ҳақоратли сўз Америка ёшларини ҳарбий хизматга чақириш тартибига нисбатан ўзига хос муносабат бўлиб, Коэн курткасида ёзган ҳаракатлар содир қилинишига сабаб бўлмас эди.

АҚШ Олий суди Коэнга оид ишни кўриб ва тарафларнинг далилларини ўрганиб чиқиб, қуйидаги қарорни қабул қилди. “Омма олдида ҳақоратли сўзларни айтиш, агар бу сўзлар шахснинг қонуний сиёсий эътирозини ифодаласа ва жамоат тартибини бузишга олиб келмаса, Штат ҳукумати шахсни жиноий жавобгарликка торта олмайди”. Шундай қилиб, АҚШ Олий суди ўз қарори билан америкаликлар гарчи ножўя сўзларда ифодалансада, бироқ давлат, унинг сиёсати ва мансабдор шахсларининг ҳаракатларига нисбатан ўз сиёсий эътирозларини билдириши мумкин деб топди.

Қарор қабул қилингандан сўнг АҚШ Олий суди судьяларидан бири “Конституцияни ҳимоя қиладиган жасур, унинг нормаларини тўғри тушунтириш учун теран фикрли, унга амал қилиш учун содиқ одамлар бор экан, Конституция ҳам буюк эркинликлар хартияси сифатида яшайверади” –деб айтган эди.   

С.Найимов

Жиноят ишлари бўйича

Бухоро туман суди тергов судьяси

17Fev Янгиликлар

Иқтисодий судларда юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ишларни юритиш

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал Кодекси (кейинги ўринларда ИПК деб юритилади)нинг 25-моддасида иқтисодий судга тааллуқли ишлар кўрсатилган бўлиб, унга кўра иқтисодиёт соҳасида юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорларнинг ҳуқуқлари юзага келиши, ўзгариши ёки бекор бўлиши учун аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш (бундан буён матнда юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш деб юритилади) тўғрисидаги ишлар иқтисодий судга тааллуқли ҳисобланади.

ИПКнинг 205-моддасига асосан, суд юридик шахсларнинг ва якка тартибдаги тадбиркорларнинг иқтисодиёт соҳасидаги ҳуқуқларининг юзага келиши, ўзгартирилиши ёки бекор бўлиши учун аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлайди.

Суд:

юридик шахснинг ёки якка тартибдаги тадбиркорнинг кўчмас мулкка ўз хусусий мулки сифатида эгалик қилиши ва ундан фойдаланиши фактини;

юридик шахснинг ёки якка тартибдаги тадбиркорнинг маълум вақтда ва маълум жойда давлат рўйхатидан ўтказилганлиги фактини;

агар юридик шахснинг ҳужжатда кўрсатилган номи, якка тартибдаги тадбиркорнинг фамилияси, исми, отасининг исми юридик шахснинг таъсис ҳужжатида кўрсатилган номига, якка тартибдаги тадбиркорнинг паспортида ёки идентификацияловчи ID-картасида ёхуд туғилганлик тўғрисидаги гувоҳномасида кўрсатилган фамилиясига, исмига, отасининг исмига тўғри келмаса, иқтисодиёт соҳасида амалда бўлган ҳуқуқни белгилайдиган ҳужжатнинг юридик шахсга ёки якка тартибдаги тадбиркорга тегишлилиги фактини аниқлаш тўғрисидаги ишларни кўради.

Суд юридик аҳамиятга эга бўлган бошқа фактларни ҳам, агар қонунчиликда уларни аниқлашнинг бошқача тартиби назарда тутилмаган бўлса, аниқлаши мумкин.

Кодекснинг 206-моддасига кўра, юридик шахс ёки якка тартибдаги тадбиркор юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ариза билан судга мурожаат қилишга, фақат ўзида ушбу фактларни тасдиқлайдиган тегишли ҳужжатларни олиш ёки тиклаш имкони бўлмаган тақдирда ва, агар қонунчиликда тегишли фактларни аниқлашнинг бошқача тартиби назарда тутилмаган бўлса, ҳақлидир.

Юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ариза аризачининг жойлашган ери ёки яшаш жойи бўйича судга берилади, бундан кўчмас мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этишга оид юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги аризалар ҳамда кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқнинг юзага келиши, ўзгариши ёки бекор бўлиши учун юридик аҳамиятга эга бўлган бошқа фактлар мустасно бўлиб, улар кўчмас мулк жойлашган ердаги судга берилади.

Шунингдек, ушбу тоифадаги ишларни кўришда суд қонунчиликда ушбу фактни аниқлашнинг бошқача тартиби назарда тутилган-тутилмаганлигини, аризачида зарур ҳужжатларни олиш ёки тиклаш учун бошқа имконият бўлган-бўлмаганлигини текширади, аризачи иқтисодиёт соҳасида фаолиятни амалга ошириши муносабати билан ушбу факт унинг учун юридик аҳамиятга эга бўлган оқибатларни келтириб чиқаришини ёки чиқармаслигини белгилайди, талаб этилаётган фактнинг аниқланиши бошқа шахсларнинг ҳуқуқларига таъсир этиши ёки этмаслигини, ҳуқуқ тўғрисида низо келиб чиққан-чиқмаганлигини аниқлайди.

Агар юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги иш бўйича суд муҳокамасида ҳуқуқ тўғрисида низо келиб чиққанлиги аниқланса, суд юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги аризани ИПКнинг 107-моддасининг 7-бандига асосан кўрмасдан қолдиради ва бу ҳақда ажрим чиқаради.

Юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги иш бўйича ҳал қилув қарори ушбу Кодексда белгиланган қоидаларга кўра суд томонидан қабул қилинади.

Суд томонидан юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги ариза қаноатлантирилганда, ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида аниқланган факт баён этилади.

Суднинг юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги ҳал қилув қарори тегишли органлар томонидан шундай фактни қайд этиш учун ёки аниқланган факт муносабати билан юзага келадиган ҳуқуқларни расмийлаштириш учун асос бўлади ва ушбу органлар томонидан бериладиган ҳужжатларнинг ўрнига ўтмайди.

Бухоро туманлараро иқтисодий
судининг судьяси  Д.Турдиев