17Fev Янгиликлар

СЎЗ  ЭРКИНЛИГИ  ЁХУД  КОЭН  КАЛИФОРНИЯ ШТАТИГА  ҚАРШИ

1968 йил 26 апрель куни Америкалик ёшлар фаоли ва ҳарбий хизматга чақирувга қарши 19 ёшли Пол Роберт Коэн эгнидаги орқа томонида Американинг ёшларни ҳарбий хизматга чақирув тизимини ҳақорат қилувчи “Fuck the draft” деб ёзилган курткасини Лос Анджелес шаҳрининг мунципал суди биносида кийиб юргани учун қамоққа олинган эди.

“Draft” сўзи “Америкада ҳарбий хизматга чақирув тизими” деган инглизча сўзларнинг бош ҳарфларидир. “Fuck” сўзи эса ҳақоратли сўз эканлигини аксариятимиз билсак керак. Қисқаси, Коэн курткасининг орқа томонида “Ҳарбий хизматга чақирув тизимини ………… қилдим” – деб ёзиб, шу кийимни жамоат жойида яъни суд биносида кийиб юрган.

У суд томонидан Калифорния штати Жиноят кодексининг
415-параграфи талабларини, яъни жамоат тартибини бузганлиги, безорилиги учун 30 кунга озодликдан маҳрум қилинган. Мазкур ҳукмни штат апелляция суди ҳам қўллаб-қувватлади. Апелляция инстанцияси “Коэннинг қилмиши бошқаларни зўрлик ишлатишга ёки тартибни бузишга ундайдиган ҳақоратомуз ҳатти ҳаракат” эканлигини  кўрсатди. Штат Олий суди жиноят ишини қайта кўриб чиқишни рад қилгандан сўнг эса, иш тўғридан тўғри Америка Олий судига юборилган.

1971 йил яъни воқеадан 3 йил ўтган конституциявий назоратнинг юқори органи ҳисобланган Америка Қўшма Штатлари Олий суди “Коэн Калифорния штатига қарши” деб ном олган мазкур ишни ўз иш юритувига қабул қилган. Иш гарчи оддий бир кичик жиноят иши бўлсада барча суд инстанцияларда кўрилди ва унинг Олий суд иш юритувига қабул қилиниши федерал аҳамиятга яъни давлат аҳамиятига эга эканлигидан далолат берар эди.

Гап шундаки, ўтган асрнинг 60 йиллари АҚШ қуролли кучлари  Вьетнам давлатида ҳарбий ҳаракатларда иштирок этаётган бир вақтда Американинг ўзида аҳоли орасида ҳарбий ҳаракатларга қарши кайфиятлар кучайган эди. Кўпгина ёшлар бирлашган ҳолда баъзи бирлари эса якка бўлсада давлатнинг Вьетнамдаги урушда иштирокини қоралаб чиқдилар. Бу чиқишлар протестлар ва намойишларда, ҳарбий хизматга чақирув пунктлари бинолари ёнида чақирув хатларини ёқиш, давлат байроғини ёқиш ва бошқа шаклларда содир қилинган. Баъзи фуқаролар норозиликни билдиришнинг ҳар хил бошқача усулларини ўйлаб топдилдар. Ёш йигит Пол Коэн эса курткасининг орқа томонида Американинг ёшларни ҳарбий хизматга чақирув тизимини ҳақорат қилувчи “Fuck the draft” деган ёзувларни ёзди.

АҚШ Конституциясига киритилган биринчи тузатишларда “Конгресс (АҚШнинг қонун чиқарувчи олий вакиллик органи) сўз эркинлигини чекловчи қонун чиқаришга ҳақли эмас”лиги кўрсатилган бўлиб, сўз эркинлигига жуда катта эътибор берилади. Сўз эркинлигига жамиятнинг устунларини сақлаб туриш ва мустаҳкамлаш воситаси сифатида қаралади. Ўтган асрнинг 60 йилларида АҚШ Олий суди аъзоларидан бири “Сўз эркинлиги жамиятимизни озиқлантириб турувчи манбадир” – деб айтган эди. Сўз эркинлигини таъминланмасдан туриб ва жамиятдаги муҳим муаммоларни муҳокама қилмасдан туриб ривожланишга эришиб бўлмайди. Давлат томонидан фуқароларнинг эркин фикри, умид ва орзуларини бўғиш хавфли бўлиб, тизимга нисбатан норозиликларга олиб келади.

Коэннинг иши бўйича якуний қарор чиқариш АҚШ Олий судига ҳам осон кечмади. Бу масала судьялар ўртасида кескин муҳокамаларга ва тортишувларга сабаб бўлди. Аслида Коэннинг курткасида ёзилган ҳақоратли “Fuck” сўзидан ташқари бу ёш йигитнинг ҳатти-ҳаракатларида номуносиб ҳеч нарса йўқ эди. Курткада ёзилган сўзлар оммавий тартибсизликларга ҳам ёки шунчаки тартибсизликка ҳам олиб келмаган эди. Қолаверса, Коэн суд залига кириб, бошқаларнинг ортиқча диққатини тортмаслик учун курткасини ечиб, ўраб қўйган эди. Шунингдек, бу ҳақоратли сўз Америка ёшларини ҳарбий хизматга чақириш тартибига нисбатан ўзига хос муносабат бўлиб, Коэн курткасида ёзган ҳаракатлар содир қилинишига сабаб бўлмас эди.

АҚШ Олий суди Коэнга оид ишни кўриб ва тарафларнинг далилларини ўрганиб чиқиб, қуйидаги қарорни қабул қилди. “Омма олдида ҳақоратли сўзларни айтиш, агар бу сўзлар шахснинг қонуний сиёсий эътирозини ифодаласа ва жамоат тартибини бузишга олиб келмаса, Штат ҳукумати шахсни жиноий жавобгарликка торта олмайди”. Шундай қилиб, АҚШ Олий суди ўз қарори билан америкаликлар гарчи ножўя сўзларда ифодалансада, бироқ давлат, унинг сиёсати ва мансабдор шахсларининг ҳаракатларига нисбатан ўз сиёсий эътирозларини билдириши мумкин деб топди.

Қарор қабул қилингандан сўнг АҚШ Олий суди судьяларидан бири “Конституцияни ҳимоя қиладиган жасур, унинг нормаларини тўғри тушунтириш учун теран фикрли, унга амал қилиш учун содиқ одамлар бор экан, Конституция ҳам буюк эркинликлар хартияси сифатида яшайверади” –деб айтган эди.   

С.Найимов

Жиноят ишлари бўйича

Бухоро туман суди тергов судьяси

17Fev Янгиликлар

Иқтисодий судларда юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ишларни юритиш

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал Кодекси (кейинги ўринларда ИПК деб юритилади)нинг 25-моддасида иқтисодий судга тааллуқли ишлар кўрсатилган бўлиб, унга кўра иқтисодиёт соҳасида юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорларнинг ҳуқуқлари юзага келиши, ўзгариши ёки бекор бўлиши учун аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш (бундан буён матнда юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш деб юритилади) тўғрисидаги ишлар иқтисодий судга тааллуқли ҳисобланади.

ИПКнинг 205-моддасига асосан, суд юридик шахсларнинг ва якка тартибдаги тадбиркорларнинг иқтисодиёт соҳасидаги ҳуқуқларининг юзага келиши, ўзгартирилиши ёки бекор бўлиши учун аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлайди.

Суд:

юридик шахснинг ёки якка тартибдаги тадбиркорнинг кўчмас мулкка ўз хусусий мулки сифатида эгалик қилиши ва ундан фойдаланиши фактини;

юридик шахснинг ёки якка тартибдаги тадбиркорнинг маълум вақтда ва маълум жойда давлат рўйхатидан ўтказилганлиги фактини;

агар юридик шахснинг ҳужжатда кўрсатилган номи, якка тартибдаги тадбиркорнинг фамилияси, исми, отасининг исми юридик шахснинг таъсис ҳужжатида кўрсатилган номига, якка тартибдаги тадбиркорнинг паспортида ёки идентификацияловчи ID-картасида ёхуд туғилганлик тўғрисидаги гувоҳномасида кўрсатилган фамилиясига, исмига, отасининг исмига тўғри келмаса, иқтисодиёт соҳасида амалда бўлган ҳуқуқни белгилайдиган ҳужжатнинг юридик шахсга ёки якка тартибдаги тадбиркорга тегишлилиги фактини аниқлаш тўғрисидаги ишларни кўради.

Суд юридик аҳамиятга эга бўлган бошқа фактларни ҳам, агар қонунчиликда уларни аниқлашнинг бошқача тартиби назарда тутилмаган бўлса, аниқлаши мумкин.

Кодекснинг 206-моддасига кўра, юридик шахс ёки якка тартибдаги тадбиркор юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ариза билан судга мурожаат қилишга, фақат ўзида ушбу фактларни тасдиқлайдиган тегишли ҳужжатларни олиш ёки тиклаш имкони бўлмаган тақдирда ва, агар қонунчиликда тегишли фактларни аниқлашнинг бошқача тартиби назарда тутилмаган бўлса, ҳақлидир.

Юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ариза аризачининг жойлашган ери ёки яшаш жойи бўйича судга берилади, бундан кўчмас мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этишга оид юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги аризалар ҳамда кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқнинг юзага келиши, ўзгариши ёки бекор бўлиши учун юридик аҳамиятга эга бўлган бошқа фактлар мустасно бўлиб, улар кўчмас мулк жойлашган ердаги судга берилади.

Шунингдек, ушбу тоифадаги ишларни кўришда суд қонунчиликда ушбу фактни аниқлашнинг бошқача тартиби назарда тутилган-тутилмаганлигини, аризачида зарур ҳужжатларни олиш ёки тиклаш учун бошқа имконият бўлган-бўлмаганлигини текширади, аризачи иқтисодиёт соҳасида фаолиятни амалга ошириши муносабати билан ушбу факт унинг учун юридик аҳамиятга эга бўлган оқибатларни келтириб чиқаришини ёки чиқармаслигини белгилайди, талаб этилаётган фактнинг аниқланиши бошқа шахсларнинг ҳуқуқларига таъсир этиши ёки этмаслигини, ҳуқуқ тўғрисида низо келиб чиққан-чиқмаганлигини аниқлайди.

Агар юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги иш бўйича суд муҳокамасида ҳуқуқ тўғрисида низо келиб чиққанлиги аниқланса, суд юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги аризани ИПКнинг 107-моддасининг 7-бандига асосан кўрмасдан қолдиради ва бу ҳақда ажрим чиқаради.

Юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги иш бўйича ҳал қилув қарори ушбу Кодексда белгиланган қоидаларга кўра суд томонидан қабул қилинади.

Суд томонидан юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги ариза қаноатлантирилганда, ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида аниқланган факт баён этилади.

Суднинг юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги ҳал қилув қарори тегишли органлар томонидан шундай фактни қайд этиш учун ёки аниқланган факт муносабати билан юзага келадиган ҳуқуқларни расмийлаштириш учун асос бўлади ва ушбу органлар томонидан бериладиган ҳужжатларнинг ўрнига ўтмайди.

Бухоро туманлараро иқтисодий
судининг судьяси  Д.Турдиев

13Fev Янгиликлар

“Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги

Қонуннинг мазмуни ва аҳамияти

Маълумки, бозор иқтисодиёти қонунларидан бири сифатида –                          бу тадбиркорлик субъектлари ўртасида ўзаро рақобат кураши бўлади,           бунда айрим тадбиркорлар иқтисодий жиҳатдан юқори даромад олиб фаолият кўрсатсалар, айримлари эса ушбу рақобатга бардош беролмасдан зарар кўриб ишлашларига ва мавжуд қарзларини тўлай олмасдан, тўловга қобилиятсизлик ҳолатига тушиб қолишлари мумкин. Бундай шароитда, Ўзбекистон Республикасининг 2022 йил 12 апрелда қабул қилинган “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги Қонуни қарздор ва кредитор бўлган тадбиркорлик субъектлари ва жисмоний шахснинг чинакам ҳуқуқий ҳимояси бўлиб хизмат қилади.  

Зеро, мазкур Қонуннинг мақсади юридик ва жисмоний шахсларнинг, шунингдек якка тартибдаги тадбиркорларнинг тўловга қобилиятсизлиги соҳасидаги муносабатларни тартибга солишдан иборат бўлиб ҳисобланади, бироқ ушбу Қонун давлат муассасалари ва бошқа нотижорат ташкилотларига нисбатан татбиқ этилмаслигини эътиборга олиш керак.

Қонунда даставвал кенг қўлланилган банкрот, кредитор, келишув битими, кузатув тартиб-таомили, мораторий, пул мажбурияти, солиқлар ва йиғимлар, сохта тўловга қобилиятсизлик, суд бошқарувчиси, суд санацияси, ташқи бошқарув, тугатишга доир иш юритиш тартиб-таомили, тўловга қобилиятсизлик, қaрзни таркибий жиҳатдан ўзгартириш тартиб-таомили каби ўзига хос атамаларнинг тушунчалари ушбу Қонуннинг мазмун-моҳиятини тўлиқ тушунишга хизмат қилади.

Таъкидлаш керакки, қайд этилган тўловга қобилиятсизлик ва банкрот тушунчалари ўзаро маънодош бўлган сўзлар сифатида кўринсада, бироқ уларнинг мазмун-моҳияти жиҳатидан тубдан фарқ қилади. 

Хусусан, тўловга қобилиятсизлик – бу суд томонидан эътироф этилган, қарздорнинг пул мажбуриятлари бўйича кредиторлар талабларини тўла ҳажмда қаноатлантиришга ва (ёки) солиқлар ҳамда йиғимлар бўйича ўз мажбуриятларини тўла ҳажмда бажаришга қодир эмаслиги ҳисобланади.  Банкрот эса – бу суднинг қарорига асосан тўловга қобилиятсиз деб топилган ва ўзига нисбатан тугатишга доир иш юритиш ёки мол-мулкини сотиш тартиб-таомили қўлланиладиган қарздор сифатида тушунилади. Яъни, тўловга қобилиятсизлик тушунчаси ва мақсади банкротлик тушунчасидан кенгроқ мазмун аҳамият касб этиб, тўловга қодир бўлмаган қарздор тадбиркорлик субъектини нафақат тугатиш, балки қонунда белгиланган соғломлаштириш чоралари ва тартиб-таомилларини қўллаш орқали унинг фаолиятини тиклашга қаратилган бўлади. Банкротлик тушунчаси ва мақсади эса тўловга қобилиятсиз деб топилган қарздорни фаолиятини фақат тугатишга қаратилган бўлиб ҳисобланади.  

Қонуннинг муҳим жиҳатларига тўхталсак, қарздорнинг тўловга қобилиятсизлик ҳолати вужудга келганда қарздорнинг, кредиторлар ва ваколатли давлат органининг аризаси асосида иқтисодий суд томонидан тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш қўзғатилиши мумкинлиги белгиланган. Қарздорга нисбатан умумий тартибда тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш қўзғатилганда тўловга қобилиятсизлик аломатлари ва тегишли асослар мавжуд бўлган ҳолатларда кузатув, суд санацияси, ташқи бошқарув ва тугатишга доир иш юритиш каби тартиб-таомиллар қўлланилади. Бироқ, қарздорга нисбатан соддалаштирилган тартибда тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш қўзғатилганда эса фақатгина тугатишга доир ишг юритиш тартиб-таомили қўлланилади. Қонуннинг яна муҳим жиҳати шуки, кредитор ва қарздор  томонидан судда тўловга қобилиятсизлик ишининг ҳар қандай босқичида тегишли шартлар асосида ўзаро келишув битими тузиш, яъни ишни тарафларнинг ўзаро муросага келиш орқали тугатиш имконияти мавжудлиги назарда тутилган.    

Шунингдек, Қонун билан республикамизда муҳим бўлган янгилик сифатида жисмоний шахснинг тўловга қобилиятсизлиги ҳақидаги нормалар киритилди ва мазкур нормалар 2023 йил 1 январдан бошлаб амалга киритилиб, амалиётда кенг қўлланила бошланди. Қонунга мувофиқ қарздор жисмоний шахснинг ўз пул мажбуриятларини бажаришда тўловга қобилиятсизлиги ҳолати аниқланганда суд унга нисбатан қўзғатилган иш доирасида қарзини таркибий жиҳатдан ўзгартириш тартиб-таомилини жорий этиш ва жисмоний шахсни банкрот деб топиш ва жисмоний шахснинг мол-мулкини сотиш тартиб-таомиллари қўлланилиши белгиланди.  

Шу ўринда таъкидлаш керакки, “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунини суд амалиётида қўллаш бўйича Олий суд Пленумининг 2025 йил 23 июндаги 13-сонли қарори қабул қилинган бўлиб, Қонунни амалаиётда бир хил қўллашда иқтисодий судлар ва суд бошқарувчилари фаолиятида дастурул амал бўлиб хизмат қилмоқда.

Қонуннинг яна бир муҳим жиҳати айрим нопок тадбиркорлик субъектлари ёки фуқароларнинг қонунга зид ҳаракатлари билан кредиторларга зарар етказган ҳолда пул мажбуриятларини бекор қилиш ёки озод бўлиши мумкинлигини истисно қилади. Зеро, Қонунга мувофиқ тўловга қобилиятсизликка олиб келган ғайриқонуний ҳаракатлар, хусусан сохта тўловга қобилиятсизлик, тўловга қобилиятсизликни яшириш ва қасддан тўловга қобилиятсизликка олиб келиш ҳолатлари учун тегишли жавобгарлик мавжудлиги ва етказилган зарар эса айбдор шахслардан ундирилиши тартиби белгиланган.       

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш лозимки, мазкур Қонун бозор иқтисодиёти шароитида ҳақиқатда тўловга қобилиятсиз ёки иқтисодий ночор аҳволга тушиб қолган тадбиркорлик субъектлари ва жисмоний шахслар фаолиятини соғломлаштириш ва тўлов қобилиятини тиклашларига имконият беради ҳамда тўловга қодир бўлмаган ва самарадорлиги кутилмаган тадбиркорлик субъектларининг фаолиятини сўнгги чора сифатида тугатилишига, юзага келиши мумкин бўлган салбий ҳолатларнинг олди олинишига ва ўз навбатида мамлакатимиз иқтисодиётига ижобий таъсир қилиб, уни янада соғломлаштирилишига хизмат қилади.

    Бухоро туманлараро                                                 

                        иқтисодий суди судьялари                            

                                       Илҳом Юлдашев

                                                                  Дилшод Турдиев                                                      

13Fev Янгиликлар

Пудрат шартномасининг мазмуни

Амалдаги фуқаролик қонунчилигига кўра, пудрат шартномаси бўйича бир тараф (пудратчи) иккинчи тараф (буюртмачи)нинг топшириғига биноан маълум бир ишни бажариш ва унинг натижасини буюртмачига белгиланган муддатда топшириш мажбуриятини олади, буюртмачи эса иш натижасини қабул қилиб олиш ва бунинг учун ҳақ тўлаш мажбуриятини олади. Агар қонунчиликда ёхуд тарафлар келишувида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, ишни бажариш учун пудратчи таваккал қилади. Пудрат шартномаси ашёни тайёрлаш ёки уни қайта ишлаш (ишлов бериш) ёхуд бошқа ишни бажариб, натижасини буюртмачига бериш ёки бошқача тарзда топшириш ҳақида тузилади. Агар пудрат шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, иш пудратчининг материаллари, унинг кучи ва маблағлари ҳисобидан бажарилади.

Пудрат шартномасининг бир қанча турлари мавжуд, жумладан маиший пудрат, қурилиш пудрати, лойиҳалаш ёки қидирув ишлари пудрати, илмий-тадқиқот, тажриба-конструкторлик ва технология ишлари пудрати. Энг кенг тарқалган пудрат турларидан бири бу қурилиш пудрати бўлиб ҳисобланади.

Агар қонунчиликда ёки пудрат шартномасида пудратчининг шартномада кўрсатилган ишни шахсан ўзи бажариш мажбуриятлари келиб чиқмаса, пудратчи ўз мажбуриятларининг бир қисмини бажариш учун бошқа шахслар (ёрдамчи пудратчилар)ни жалб қилишга ҳақли. Бундай ҳолларда пудратчи бош пудратчи ҳисобланади. Пудрат шартномасида ишни бажаришнинг бошланғич ва охирги муддатлари кўрсатилади. Тарафлар ўртасидаги келишувга мувофиқ, шартномада ишнинг айрим босқичларини тугаллаш муддатлари (оралиқ муддатлар) ҳам назарда тутилиши мумкин.

Пудрат шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, пудратчи ишни бажаришнинг бошланғич ва охирги, шунингдек оралиқ муддатларини бузганлик учун жавобгар бўлади.

Пудрат шартномасидаги ишнинг баҳоси пудратчининг чиқимларини ва унга тўланадиган ҳақни ўз ичига олади.

Ишнинг баҳоси смета тузиш йўли билан аниқланиши мумкин.

Иш пудратчи томонидан тузилган смета бўйича бажарилган тақдирда, смета буюртмачи томонидан тасдиқланган пайтдан бошлаб кучга эга бўлади ва пудрат шартномасининг бир қисми бўлиб қолади.

Ишнинг баҳоси (смета) тахминий ёки қатъий бўлиши мумкин. Пудрат шартномасида бундай кўрсатма бўлмаса, ишнинг баҳоси (смета) қатъий ҳисобланади.

Қурилиш пудрати шартномаси бўйича пудратчи шартномада белгиланган муддатда буюртмачининг топшириғи билан муайян объектни қуриш ёки бошқа қурилиш ишини бажариш мажбуриятини олади, буюртмачи эса пудратчига ишни бажариш учун зарур шароит яратиб бериш, ишни қабул қилиш ва келишилган ҳақни тўлаш мажбуриятини олади.

Қурилиш пудрати шартномаси корхонани, бинони (жумладан уй-жой биносини), иншоотни ёки бошқа объектни қуриш ёки қайта қуриш ҳақида, шунингдек монтаж, созлаш-ишга тушириш ва қурилаётган объект билан бевосита боғлиқ бўлган бошқа ишларни бажариш ҳақида тузилади. Қурилиш пудрати шартномаси тўғрисидаги қоидалар, агар шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, бино ва иншоотларни капитал таъмирлаш ишларига нисбатан ҳам татбиқ этилади.

Қурилиш пудрати шартномасида назарда тутилган ҳолларда объектни буюртмачи қабул қилиб олганидан кейин уни шартномада кўрсатилган муддатда ишлатишни таъминлаш мажбуриятини пудратчи ўз зиммасига олади.

Тугалланмаган қурилишнинг мулкдори у буюртмачига топширилгунча ва унинг ҳақи тўлангунча пудратчи ҳисобланади.

Пудратчи қурилиш ва у билан боғлиқ бўлган ишларни ишнинг ҳажми, мазмуни ва уларга қўйиладиган бошқа талабларни белгилайдиган лойиҳа-смета ҳужжатларига мувофиқ амалга ошириши шарт.

Қурилиш пудрати шартномасида бошқа кўрсатмалар бўлмаса, пудратчи лойиҳа-смета ҳужжатларида кўрсатилган ҳамма ишларни бажариши шарт, деб тахмин қилинади.

Пудратчидан қурилиш пудрати шартномаси бўйича бажарилган ишлар натижаси ёки, агар шартномада назарда тутилган бўлса, ишларнинг бажарилган босқичи топширишга тайёр эканлиги тўғрисида хабар олган буюртмачи дарҳол уни қабул қилиб олишга киришиши шарт.

Агар қурилиш пудрати шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, буюртмачи ишлар натижасини қабул қилиб олишни ўз ҳисобидан ташкил этади ва амалга оширади. Қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда ишларни қабул қилиб олишда давлат органларининг ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг вакиллари иштирок этиши лозим.

У.Жумаев,

Бухоро туманлараро

иқтисодий суди раис ўринбосари    

Ф.Муродов,

Бухоро туманлараро

иқтисодий судининг судьяси                                      

5Fev Янгиликлар

ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ ҲИМОЯСИ ЙЎЛИДА

Мамлакатимизда кейинги йилларда суд-ҳуқуқ ислоҳотлари илғор жаҳон андозалари асосида амалга оширилмоқда. Мақсад фуқароларнинг ҳақ-ҳуқуқи ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш.

Қайд этиш керакки, мазкур вазифаларни амалга ошириш учун, аввало, юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини замонавий талабларга мос равишда такомиллаштириш зарур.

Шу маънода, Президентимиз томонидан 2025 йил 21 августда имзоланган “Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чоратадбирлари тўғрисида”ги Фармон соҳадаги ислоҳотларнинг янги босқичини бошлаб берди.

Мазкур Фармон судьялар малакасини ошириш, илғор халқаро тажрибани жорий қилиш ва суд тизимини замонавий технологиялар билан таъминлаш учун кенг имкониятлар яратмоқда.

Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини такомиллаштириш – нафақат ҳуқуқий масала, балки ижтимоий адолатни таъминлашга ҳам хизмат қилувчи муҳим вазифадир. Бу йўналишда амалга оширилаётган чора-тадбирлар суд органларининг мустақиллиги ва профессионаллигини кучайтиради, халқ ишончини янада мустаҳкамлайди ва қонун устуворлигини таъминлашга катта ҳисса қўшади.

Жаҳоннинг ривожланган давлатларида судьялар тайёрлаш жараёнида талабаларни амалий кейслар ва муаммоли вазиятлар орқали ўқитиш ва доимий малака ошириш тизими йўлга қўйилган. Ўзбекистонда ҳам айни тажрибани қўллаш суд тизимининг сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқишга хизмат қилади.

Шу маънода, Судьялар олий кенгаши ҳузурида ташкил этилган “Одил судлов” академияси мамлакатда қонун устуворлигини таъминлаш, адолатни мустаҳкамлаш ва суд кадрлари сифатига бўлган талабларни оширишга қаратилган. Бу янгиланган муассасада судьяликка номзодларни тайёрлашда илғор услублар ва замонавий технологияларга таянилади.

Академиянинг асосий вазифаларига судьялар корпусини юқори малакали кадрлар билан таъминлаш, назария ва амалиётни уйғунлаштириш, рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини ўқув жараёнига татбиқ этиш каби вазифалар киради. Шунингдек, номзодларнинг шахсий сифатларини баҳолаш тизими жорий қилинган бўлиб, уларнинг эмоционал барқарорлиги ва стрессга чидамлилиги каби кўрсаткичлар алоҳида эътиборга олинади.

Академияда таълим жараёни “устоз-шогирд” анъанаси асосида ташкил қилиниб, “бўлажак судьяни судья ўқитади” тамойили асосий дастур бўлади. Бўлажак судьялар назарий таълим билан чегараланиб қолмасдан, тажрибали судьялардан касб кўникмасини олиш, амалиётда бевосита иштирок этиш ва давлат гранти асосида 6 ойлик касбий қайта тайёрлаш курсида ўқиш имкониятига эга бўладилар.

Курсга қабул қилинган шахслар учун уларнинг эгаллаган лавозими сақланиб қолади. Ўқиш даврида судья ёрдамчисининг ойлик иш ҳақига тенг стипендия тўланади.

Курсга қабул қилиш танлов асосида амалга оширилади. Курсни тамомлаган битирувчилар, якуний аттестация натижаларига кўра, бўш судьялик лавозимларига танловларда иштирок этади.

Бу курслар “назария-амалиёт-имитация” тамойили асосида ташкил қилиниб, назарий таълим ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари, адвокатура ва суд-экспертиза муассасаларидаги амалий тажриба билан уйғунлаштирилади.

Ўқиш дастурини ўзлаштирмаган ва якуний аттестация имтиҳонидан ўтолмаган тингловчилар, бўш судьялик лавозимига 3 йилгача муддатда ариза топширмаган ёки таклиф этилган судьялик лавозимини эгаллашни рад этган битирувчилар олинган стипендия суммасини тўлиқ миқдорда қоплаб беради.

Шунингдек, судьялар ва суд аппарати ходимлари учун малака ошириш ва қайта тайёрлаш курслари ташкил қилинади. Тайинлов муддати беш йил бўлган судьялар ҳар икки йилда – икки ҳафталик, ўн йил муддатга тайинланган судьялар эса, ҳар уч йилда малака ошириш курсларида ўқитилади.

Олий суд судьялари ва суд раҳбарлари ҳар уч йилда камида бир ҳафталик курсларда қатнашади, самарадорлик кўрсаткичлари паст бўлган судьяларни эса, навбатдан ташқари ўқитиш йўлга қўйилади. Шунингдек, суд аппарати ходимлари – ҳар икки йилда бир ҳафтадан кам бўлмаган муддатда малака ошириш курсларида ўқитилади.

Амалдаги судьялар учун мураккаб тоифадаги ишлар бўйича малака ошириш курслари ҳам ташкил этилади. Раҳбарлик лавозимларига, қоида тариқасида, фақат раҳбар кадрларни қайта тайёрлаш курсларини муваффақиятли тамомлаган судьялар тайинланади.

Академияда “Суд фаолияти” мутахассислиги бўйича бир йиллик кундузги ва кечки магистратура дастури асосида ўқитиш ташкил қилиниши илмий даража олиш учун таянч докторантура ёки мустақил изланувчилик институтларига кириш ниятида бўлган, бироқ магистратурада таълим олмаган амалдаги судьялар ва суд аппарати ходимлари учун кенг имконият яратади. Шу билан бирга, судьялар ва суд аппарати ходимлари Академияда магистратура дастури асосида таҳсил олиб, келгусида судлар фаолиятига доир илмий тадқиқотлар ва изланишлар олиб бориш имкониятига ҳам эга.

Суд ислоҳотларининг янги босқичини бошлаб берган ушбу ҳужжат жамиятда адолат тамойилларининг мустаҳкам ўрнатилишига, суд тизимига бўлган ишончнинг янада ортишига ва демократик ҳуқуқий давлат барпо этиш жараёнларининг тезлашишига хизмат қилади.

Учқун РЎЗИЕВ,

Бухоро вилоят судининг раиси.

5Fev Янгиликлар

Иқтисодий судларда соддалаштирилган тартибда иш юритиш

Маълумки, иқтисодий судга иқтисодиёт соҳасида юридик шахслар ҳамда юридик шахс ташкил этмаган ҳолда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган ва якка тартибдаги тадбиркор мақомини қонунда белгиланган тартибда олган фуқаролар ўртасидаги фуқаровий, маъмурий ва бошқа ҳуқуқий муносабатлардан юзага келадиган низоларга доир ҳамда бошқа ишлар тааллуқли ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (кейинги ўринларда матнда ИПК деб юритилади)нинг 23¹-боби “Соддалаштирилган тартибда иш юритиш” деб номланади.

Хўш, қандай ишлар соддалаштирилган тартибда кўриб чиқилади.

ИПКнинг 203²-моддаси биринчи қисмига кўра, агар даъвонинг баҳоси юридик шахсларга нисбатан — базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма бараваридан, якка тартибдаги тадбиркорларга нисбатан эса — беш бараваридан ошмаса, даъво аризалари бўйича ишлар соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилиши лозим.

Мазкур модданинг тўртинчи қисмига мувофиқ, агар ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш чоғида учинчи шахснинг ишга киришиш тўғрисидаги илтимосномаси қаноатлантирилган, ушбу бобда белгиланган қоидалар бўйича кўриб чиқилиши мумкин бўлмаган қарши даъво қабул қилинган бўлса ёхуд агар суд қуйидагилар хусусида, шу жумладан тарафлардан бирининг илтимосномасига кўра қуйидагилар хусусида хулосага келса, суд ишни даъво ишини юритишнинг умумий қоидалари бўйича кўриш ҳақида ажрим чиқаради:

1) ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш давлат сирининг, тижорат сирининг ёки қонун билан қўриқланадиган бошқа сирнинг ошкор қилинишига олиб келиши мумкин бўлса;

2) қўшимча ҳолатларни аниқлаш ёки қўшимча далилларни текшириш, шунингдек далилларни улар турган жойда кўздан кечириш ва текшириш, экспертиза тайинлаш ёки гувоҳларнинг кўрсатувларини эшитиш зарур бўлса;

3) билдирилган талаб бошқа талаблар билан боғлиқ бўлса, шу жумладан учинчи шахсларга тааллуқли бўлса ёки мазкур иш бўйича қабул қилинган суд ҳужжати билан учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатлари бузилиши мумкин бўлса.

Агар юқорида кўрсатилган ҳолатлар мавжуд бўлмаса, даъвогарнинг илтимосномасига кўра, жавобгарнинг розилиги билан бошқа ишлар ҳам соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилиши мумкин.

Корпоратив низолар бўйича ишлар, ҳуқуқий таъсир чораларини қўллаш тўғрисидаги ишлар соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилмайди.

Соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиладиган иш бўйича даъво аризаси ушбу Кодекснинг 149-моддасида назарда тутилган талабларга мувофиқ бўлиши керак ҳамда даъво аризасига ИПКнинг 
151-моддасида назарда тутилган ҳужжатлар илова қилинади.

Шунингдек, ИПКнинг 203⁴-моддасига асосан мазкур тоифадаги ишлар даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш ҳақида ажрим чиқарилган кундан эътиборан йигирма кундан ошмаган муддатда даъво аризаси юзасидан ёзма фикрни, далилларни ҳамда бошқа ҳужжатларни тақдим этиш учун белгиланган муддат ўтганидан кейин судья томонидан якка тартибда кўриб чиқилади.

Ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш муддати узайтирилмайди.

Суд соддалаштирилган иш юритиш тартибидаги ишни суд муҳокамасини ўтказмасдан, тарафларни чақиртирмасдан ва уларнинг тушунтиришларини эшитмасдан кўриб чиқади.

ИПКнинг 203⁵-моддасига асосан, соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилган иш бўйича ҳал қилув қарори ушбу Кодексда назарда тутилган умумий қоидаларга кўра суд томонидан қабул қилинади ҳамда ҳал қилув қарори, агар апелляция шикояти (протести) берилмаган бўлса, қабул қилинганидан кейин ўн кун ўтгач қонуний кучга киради.

Апелляция шикояти (протести) берилган тақдирда ҳал қилув қарори, агар у бекор қилинмаган бўлса, апелляция инстанцияси судининг қарори қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради.

Д.Турдиев

Бухоро туманлараро иқтисодий
судининг судьяси