5Fev Янгиликлар

ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ ҲИМОЯСИ ЙЎЛИДА

Мамлакатимизда кейинги йилларда суд-ҳуқуқ ислоҳотлари илғор жаҳон андозалари асосида амалга оширилмоқда. Мақсад фуқароларнинг ҳақ-ҳуқуқи ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш.

Қайд этиш керакки, мазкур вазифаларни амалга ошириш учун, аввало, юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини замонавий талабларга мос равишда такомиллаштириш зарур.

Шу маънода, Президентимиз томонидан 2025 йил 21 августда имзоланган “Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чоратадбирлари тўғрисида”ги Фармон соҳадаги ислоҳотларнинг янги босқичини бошлаб берди.

Мазкур Фармон судьялар малакасини ошириш, илғор халқаро тажрибани жорий қилиш ва суд тизимини замонавий технологиялар билан таъминлаш учун кенг имкониятлар яратмоқда.

Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини такомиллаштириш – нафақат ҳуқуқий масала, балки ижтимоий адолатни таъминлашга ҳам хизмат қилувчи муҳим вазифадир. Бу йўналишда амалга оширилаётган чора-тадбирлар суд органларининг мустақиллиги ва профессионаллигини кучайтиради, халқ ишончини янада мустаҳкамлайди ва қонун устуворлигини таъминлашга катта ҳисса қўшади.

Жаҳоннинг ривожланган давлатларида судьялар тайёрлаш жараёнида талабаларни амалий кейслар ва муаммоли вазиятлар орқали ўқитиш ва доимий малака ошириш тизими йўлга қўйилган. Ўзбекистонда ҳам айни тажрибани қўллаш суд тизимининг сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқишга хизмат қилади.

Шу маънода, Судьялар олий кенгаши ҳузурида ташкил этилган “Одил судлов” академияси мамлакатда қонун устуворлигини таъминлаш, адолатни мустаҳкамлаш ва суд кадрлари сифатига бўлган талабларни оширишга қаратилган. Бу янгиланган муассасада судьяликка номзодларни тайёрлашда илғор услублар ва замонавий технологияларга таянилади.

Академиянинг асосий вазифаларига судьялар корпусини юқори малакали кадрлар билан таъминлаш, назария ва амалиётни уйғунлаштириш, рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини ўқув жараёнига татбиқ этиш каби вазифалар киради. Шунингдек, номзодларнинг шахсий сифатларини баҳолаш тизими жорий қилинган бўлиб, уларнинг эмоционал барқарорлиги ва стрессга чидамлилиги каби кўрсаткичлар алоҳида эътиборга олинади.

Академияда таълим жараёни “устоз-шогирд” анъанаси асосида ташкил қилиниб, “бўлажак судьяни судья ўқитади” тамойили асосий дастур бўлади. Бўлажак судьялар назарий таълим билан чегараланиб қолмасдан, тажрибали судьялардан касб кўникмасини олиш, амалиётда бевосита иштирок этиш ва давлат гранти асосида 6 ойлик касбий қайта тайёрлаш курсида ўқиш имкониятига эга бўладилар.

Курсга қабул қилинган шахслар учун уларнинг эгаллаган лавозими сақланиб қолади. Ўқиш даврида судья ёрдамчисининг ойлик иш ҳақига тенг стипендия тўланади.

Курсга қабул қилиш танлов асосида амалга оширилади. Курсни тамомлаган битирувчилар, якуний аттестация натижаларига кўра, бўш судьялик лавозимларига танловларда иштирок этади.

Бу курслар “назария-амалиёт-имитация” тамойили асосида ташкил қилиниб, назарий таълим ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари, адвокатура ва суд-экспертиза муассасаларидаги амалий тажриба билан уйғунлаштирилади.

Ўқиш дастурини ўзлаштирмаган ва якуний аттестация имтиҳонидан ўтолмаган тингловчилар, бўш судьялик лавозимига 3 йилгача муддатда ариза топширмаган ёки таклиф этилган судьялик лавозимини эгаллашни рад этган битирувчилар олинган стипендия суммасини тўлиқ миқдорда қоплаб беради.

Шунингдек, судьялар ва суд аппарати ходимлари учун малака ошириш ва қайта тайёрлаш курслари ташкил қилинади. Тайинлов муддати беш йил бўлган судьялар ҳар икки йилда – икки ҳафталик, ўн йил муддатга тайинланган судьялар эса, ҳар уч йилда малака ошириш курсларида ўқитилади.

Олий суд судьялари ва суд раҳбарлари ҳар уч йилда камида бир ҳафталик курсларда қатнашади, самарадорлик кўрсаткичлари паст бўлган судьяларни эса, навбатдан ташқари ўқитиш йўлга қўйилади. Шунингдек, суд аппарати ходимлари – ҳар икки йилда бир ҳафтадан кам бўлмаган муддатда малака ошириш курсларида ўқитилади.

Амалдаги судьялар учун мураккаб тоифадаги ишлар бўйича малака ошириш курслари ҳам ташкил этилади. Раҳбарлик лавозимларига, қоида тариқасида, фақат раҳбар кадрларни қайта тайёрлаш курсларини муваффақиятли тамомлаган судьялар тайинланади.

Академияда “Суд фаолияти” мутахассислиги бўйича бир йиллик кундузги ва кечки магистратура дастури асосида ўқитиш ташкил қилиниши илмий даража олиш учун таянч докторантура ёки мустақил изланувчилик институтларига кириш ниятида бўлган, бироқ магистратурада таълим олмаган амалдаги судьялар ва суд аппарати ходимлари учун кенг имконият яратади. Шу билан бирга, судьялар ва суд аппарати ходимлари Академияда магистратура дастури асосида таҳсил олиб, келгусида судлар фаолиятига доир илмий тадқиқотлар ва изланишлар олиб бориш имкониятига ҳам эга.

Суд ислоҳотларининг янги босқичини бошлаб берган ушбу ҳужжат жамиятда адолат тамойилларининг мустаҳкам ўрнатилишига, суд тизимига бўлган ишончнинг янада ортишига ва демократик ҳуқуқий давлат барпо этиш жараёнларининг тезлашишига хизмат қилади.

Учқун РЎЗИЕВ,

Бухоро вилоят судининг раиси.

5Fev Янгиликлар

Иқтисодий судларда соддалаштирилган тартибда иш юритиш

Маълумки, иқтисодий судга иқтисодиёт соҳасида юридик шахслар ҳамда юридик шахс ташкил этмаган ҳолда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган ва якка тартибдаги тадбиркор мақомини қонунда белгиланган тартибда олган фуқаролар ўртасидаги фуқаровий, маъмурий ва бошқа ҳуқуқий муносабатлардан юзага келадиган низоларга доир ҳамда бошқа ишлар тааллуқли ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (кейинги ўринларда матнда ИПК деб юритилади)нинг 23¹-боби “Соддалаштирилган тартибда иш юритиш” деб номланади.

Хўш, қандай ишлар соддалаштирилган тартибда кўриб чиқилади.

ИПКнинг 203²-моддаси биринчи қисмига кўра, агар даъвонинг баҳоси юридик шахсларга нисбатан — базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма бараваридан, якка тартибдаги тадбиркорларга нисбатан эса — беш бараваридан ошмаса, даъво аризалари бўйича ишлар соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилиши лозим.

Мазкур модданинг тўртинчи қисмига мувофиқ, агар ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш чоғида учинчи шахснинг ишга киришиш тўғрисидаги илтимосномаси қаноатлантирилган, ушбу бобда белгиланган қоидалар бўйича кўриб чиқилиши мумкин бўлмаган қарши даъво қабул қилинган бўлса ёхуд агар суд қуйидагилар хусусида, шу жумладан тарафлардан бирининг илтимосномасига кўра қуйидагилар хусусида хулосага келса, суд ишни даъво ишини юритишнинг умумий қоидалари бўйича кўриш ҳақида ажрим чиқаради:

1) ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш давлат сирининг, тижорат сирининг ёки қонун билан қўриқланадиган бошқа сирнинг ошкор қилинишига олиб келиши мумкин бўлса;

2) қўшимча ҳолатларни аниқлаш ёки қўшимча далилларни текшириш, шунингдек далилларни улар турган жойда кўздан кечириш ва текшириш, экспертиза тайинлаш ёки гувоҳларнинг кўрсатувларини эшитиш зарур бўлса;

3) билдирилган талаб бошқа талаблар билан боғлиқ бўлса, шу жумладан учинчи шахсларга тааллуқли бўлса ёки мазкур иш бўйича қабул қилинган суд ҳужжати билан учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатлари бузилиши мумкин бўлса.

Агар юқорида кўрсатилган ҳолатлар мавжуд бўлмаса, даъвогарнинг илтимосномасига кўра, жавобгарнинг розилиги билан бошқа ишлар ҳам соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилиши мумкин.

Корпоратив низолар бўйича ишлар, ҳуқуқий таъсир чораларини қўллаш тўғрисидаги ишлар соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилмайди.

Соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиладиган иш бўйича даъво аризаси ушбу Кодекснинг 149-моддасида назарда тутилган талабларга мувофиқ бўлиши керак ҳамда даъво аризасига ИПКнинг 
151-моддасида назарда тутилган ҳужжатлар илова қилинади.

Шунингдек, ИПКнинг 203⁴-моддасига асосан мазкур тоифадаги ишлар даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш ҳақида ажрим чиқарилган кундан эътиборан йигирма кундан ошмаган муддатда даъво аризаси юзасидан ёзма фикрни, далилларни ҳамда бошқа ҳужжатларни тақдим этиш учун белгиланган муддат ўтганидан кейин судья томонидан якка тартибда кўриб чиқилади.

Ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш муддати узайтирилмайди.

Суд соддалаштирилган иш юритиш тартибидаги ишни суд муҳокамасини ўтказмасдан, тарафларни чақиртирмасдан ва уларнинг тушунтиришларини эшитмасдан кўриб чиқади.

ИПКнинг 203⁵-моддасига асосан, соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилган иш бўйича ҳал қилув қарори ушбу Кодексда назарда тутилган умумий қоидаларга кўра суд томонидан қабул қилинади ҳамда ҳал қилув қарори, агар апелляция шикояти (протести) берилмаган бўлса, қабул қилинганидан кейин ўн кун ўтгач қонуний кучга киради.

Апелляция шикояти (протести) берилган тақдирда ҳал қилув қарори, агар у бекор қилинмаган бўлса, апелляция инстанцияси судининг қарори қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради.

Д.Турдиев

Бухоро туманлараро иқтисодий
судининг судьяси

4Fev Янгиликлар

Жиноят ишлари бўйича Зарафшон шаҳар суди томонидан ўтказилган сайёр суд ҳамда ҳуқуқий тарғибот тадбири тафсилотлари

Жиноят ишлари бўйича Зарафшон шаҳар суди томонидан “Юлдуз” маҳалла фуқаролари йиғини биносида жиноятчилик ҳамда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш мақсадида сайёр суд ҳамда ҳуқуқий тарғибот тадбири ўтказилди.

Бундай сайёр суд ҳамда ҳуқуқий тарғибот тадбирларини ўтказишдан кўзланган асосий мақсад, жиноят кўчасига кириб қолган ёки жиноят содир этишга мойиллиги бўлган шахсларга жиноят учун жазо муқаррарлигини эслатиш ва шу орқали келиб чиқиши мумкин бўлган салбий оқибатларни олдини олишдан иборатдир.

Шунингдек, тадбир иштирокчиларига Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 27 январдаги жиноятчиликни жиловлаш ҳамда уни олдини олиш юзасидан ўтказилган видеоселектор йиғилишидаги вазифалар юзасидан ҳамда коррупцияга қарши курашиш ва уни олдини олиш борасида ҳуқуқий тушунтиришлар бериб ўтилди.

Анвар Исоков,

Жиноят ишлари бўйича Зарафшон шаҳар суди раиси

Дилобар Эргашева,Жиноят ишлари бўйича Зарафшон шаҳар суди тергов судьяси

29Yan Янгиликлар

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА ЧЕТ ДАВЛАТ СУДЛАРИНИНГ ВА АРБИТРАЖИНИНГ ҚАРОРЛАРИ ТАН ОЛИНАДИ ВА ИЖРОГА ҚАРАТИЛАДИ

Чет давлатлар судларининг ва арбитражларининг ҳал қилув қарорларини тан олиш ва ижрога қаратиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 33-бобида назарда тутилган.

Унга кўра, чет давлатлар судларининг ва арбитражларининг иқтисодиёт соҳасида юзага келадиган низолар ҳамда бошқа ишлар бўйича қабул қилинган ҳал қилув қарорлари, агар бундай қарорларни тан олиш ва ижрога қаратиш Ўзбекистон Республикасининг тегишли халқаро шартномалари ҳамда қонунчилигида назарда тутилган бўлса, улар Ўзбекистон Республикаси иқтисодий судлари томонидан тан олинади ва ижрога қаратилади.

Чет давлат суди деганда чет давлатнинг тарафлар ўртасидаги низони ҳал этувчи ваколатли органи тушунилади, чет эл арбитражи деганда чет давлатнинг тарафлар ўртасидаги низони ҳал этиш учун доимий ёки вақтинча асосда фаолият кўрсатадиган нодавлат ташкилоти тушунилади.

Масалан, МДҲ иштирокчи давлатлари ваколатли судларнинг қонуний кучга кирган қарорларини ўзаро тан олади ва ижрога қаратади. Шунингдек, Чет давлат арбитражлари қарорларини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисидаги конвенциянинг иштирокчи давлатларида қабул қилган арбитраж қарорлари ҳам ўзаро тан олинади ҳамда ижрога қаратилади.

Чет давлат судининг ёки арбитражининг ҳал қилув қарори, агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, у қонуний кучга кирган пайтдан эътиборан уч йил муддат ичида, тан олиш ва ижрога қаратиш учун тақдим этилиши мумкин.

Биргина Бухоро вилоят суди томонидан 2025 йил давомида 7 та чет давлат судларининг ва арбитражининг қарорлари тан олинган ва ижрога қаратилган.

Чет давлат судининг ва арбитражининг ҳал қилув қарорини тан олиш ҳамда ижрога қаратиш масалалари иқтисодий суд томонидан низо бўйича ҳал қилув қарори ўз фойдасига чиқарилган тарафнинг аризаси бўйича ҳал этилади.

Ариза қарздорнинг жойлашган жойи ёки яшаш жойи бўйича Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар иқтисодий судига берилади. Туманлараро иқтисодий судларида мазкур тоифадаги аризалар кўриб чиқилмайди.

Шунингдек, тан олиш ва ижрога қаратиш бўйича ариза берилганда, ИПК 250-моддасида кўрсатилган шакл ва мазмунига риоя қилиниши ҳамда 251 ва 252-моддаларда кўрсатилган ҳужжатлар илова қилиниши лозим.

Жумладан, чет давлат судининг ҳал қилув қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисидаги аризага:

• аризачи тан олиш ва ижрога қаратишни сўраётган чет давлат судининг ҳал қилув қарори ёки унинг чет давлатнинг ёки Ўзбекистон Республикасининг ваколатли органи томонидан тасдиқланган кўчирма нусхаси;
• агар ҳал қилув қарори матнининг ўзида кўрсатилмаган бўлса, ҳал қилув қарорининг қонуний кучга кирганлигини тасдиқловчи расмий ҳужжат;
• ҳал қилув қарори қисман ижро этилганлиги тўғрисидаги ҳужжат, агар у тегишли чет давлат ҳудудида илгари ижро этилган бўлса;
• ўзига қарши ҳал қилув қарори қабул қилинган ва суд процессида иштирок этмаган тараф ишни кўриш вақти ҳамда жойи тўғрисида ўз вақтида ва тегишли тартибда хабардор қилинганлигини англатувчи ҳужжат;
• вакилнинг ваколатларини тасдиқловчи ишончнома ёки бошқа ҳужжат;
• чет давлат судининг ҳал қилув қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисидаги аризанинг кўчирма нусхаси қарздорга юборилганлигини тасдиқловчи ҳужжат;
• агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, белгиланган тартибда ва миқдорда давлат божи ҳамда почта харажатлари тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар;
• агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, ушбу модданинг 1 — 5-бандларида кўрсатилган ҳужжатларнинг белгиланган тартибда тасдиқланган давлат тилидаги таржимаси илова қилинади.

Мазкур ҳужжатларнинг аризага илова қилинмаганлиги, аризани қайтаришга асос бўлади.

Чет давлат судининг ёки арбитражининг ҳал қилув қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисидаги аризани кўриш натижалари бўйича Ўзбекистон Республикасининг иқтисодий суди ажрим чиқаради.

Қонунчиликка мувофиқ суд ҳал қилув қарори ўзига қарши қаратилган тарафнинг аризасига кўра, чет эл арбитражининг ҳал қилув қарорини тан олишни ва ижрога қаратишни рад қилади, агар тараф:

• арбитраж битимининг тарафлари ўзларига нисбатан қўлланиладиган қонун бўйича қайсидир даражада муомалага лаёқатсиз бўлганлигини ёки арбитраж битимини унинг тарафлари қайси қонунга бўйсундирган бўлсалар, ўша қонун бўйича, бундай кўрсатма мавжуд бўлмаганда эса — ҳал қилув қарори чиқарилган мамлакатнинг қонуни бўйича ҳақиқий эмаслигини;
• ҳал қилув қарори ўзига қарши қаратилган тараф арбитр тайинланганлиги тўғрисида ёки арбитраж муҳокамаси тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинмаганлигини ёки бошқа сабабларга кўра ўз тушунтиришларини тақдим эта олмаганлигини;
• арбитраж битими ёки арбитраж ҳақидаги шартнома шартида назарда тутилмаган ёки уларнинг шартига тегишли бўлмаган низо бўйича ҳал қилув қарори чиқарилганлигини ёхуд арбитраж битими ёки арбитраж ҳақидаги шартнома шартидан ташқари чиқадиган масалалар бўйича қарор мавжудлигини, бундан арбитраж битими ёки арбитраж ҳақидаги шартнома шарти доирасидаги масалалар бўйича қарорлар қамраб олинмаган масалалар бўйича қарорлардан ажратиб олиниши мумкин бўлган ҳоллар мустасно;
• арбитраж органининг таркиби ёки арбитраж процесси тарафларнинг келишувига мувофиқ келмаганлигини ёки бундай шарт бўлмаса, арбитраж бўлиб ўтган мамлакат қонунига мос келмаганлигини;
• ҳал қилув қарори тарафлар учун якуний бўлмаганлигини ёки у қабул қилинган ва қонуни қўлланилаётган давлатнинг ваколатли органи томонидан бекор қилинганлигини ёхуд ижроси тўхтатилганлигини;
• низо ваколатли бўлмаган чет давлат арбитражи томонидан ҳал этилганлигини тасдиқловчи далилларни тақдим этса.

Шунингдек чет эл арбитражининг ҳал қилув қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш қуйидаги ҳолларда рад қилиниши мумкин, агар:

• низо объекти Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги бўйича арбитраж муҳокамасининг предмети бўла олмаса;
• ушбу ҳал қилув қарорини тан олиш ва ижро этиш Ўзбекистон Республикасининг оммавий тартибига зид бўлса ёки унга таҳдид солса;
• чет эл арбитражининг ҳал қилув қарорини мажбурий ижро этиш муддати ўтган бўлса.

Бухоро вилоят судининг

судьяси М.Кодирова

29Dek Янгиликлар

Экология ва атроф муҳит муҳофазаси

2025 йил Ўзбекистонда “Атроф-муҳитни асраш ва “яшил иқтисодиёт” йили” деб эълон қилинган эди. Ушбу йилда
“Ўзбекистон – 2030” стратегиясини амалга оширишга оид Давлат дастури Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 30 январдаги 
ПФ-16-сонли Фармони билан тасдиқланган. 

Давлат дастурининг асосий устувор йўналишлари ва мақсадлари қуйидагилардан иборат:

1. Экологик барқарорлик ва “Яшил” трансформация

• Маҳаллалар ва яшиллик: Маҳаллаларнинг экологик қиёфасини яхшилаш ва кўчаларда яшиллик даражасини ошириш.
• Қайта тикланувчи энергия: Энергия балансида қайта тикланувчи манбалар улушини ошириш. 2025 йилда жами қуввати 
  3,5 ГВт бўлган 16 та “яшил” электр станциясини ишга тушириш режалаштирилган.
• Энергия самарадорлиги: 35 мингта хонадон ва 27 мингта ижтимоий соҳа объектларида кичик қуёш панелларини ўрнатиш дастурини амалга ошириш. 

2. Иқтисодиётни “яшил” моделга ўтказиш

• Яшил компонент: 2025 йилдан бошлаб тармоқ ва ҳудудлардаги янги инвестиция лойиҳаларининг камида 10 фоизи “яшил компонент”дан иборат бўлиши мажбурий этиб белгиланди.
• Имтиёзли тарифлар: 2025 йил 1 апрелдан бошлаб қуёш, шамол ва чиқиндиларни қайта ишлаш орқали олинган электр энергияси учун имтиёзли тарифлар жорий этилади.
• Яшил тадбиркорлик: Барқарорлик мезонларига жавоб берадиган корхоналарга “Яшил тадбиркор” мақомини бериш тизими йўлга қўйилади. 

3. Табиатни муҳофаза қилиш ва мониторинг

• Экологик паспортлар: 2025 йил 1 сентябрдан бошлаб туман (шаҳар) даражасида экологик паспортлар ва ҳудудларнинг экологик рейтингларини эълон қилиш амалиёти жорий этилади.
• Биохилма-хиллик: Флора ва фаунани муҳофаза қилиш, иқлим ўзгаришига мослашиш лойиҳаларини барқарор молиялаштириш. 

Давлат дастури 5 та устувор йўналиш бўйича амалий чора-тадбирлар ва мақсадли кўрсаткичларни ўз ичига олиб, аҳоли ҳаёт сифатини яхшилаш ва иқтисодий ўсишни экологик хавфсиз моделга ўтказишга қаратилган.

Бухоро вилоят суди

иқтисодий ишлар бўйича

судлов ҳайъати судьяси М.Болтаев

26Dek Янгиликлар

БОЛАЛАРГА  ЗЎРАВОНЛИК — КЕЧИРИЛМАС  ЖИНОЯТ

Халқимиз болажон. Ота-она борки, ўз фарзандини ардоқлайди, авайлайди. Бироқ сўнгги йилларда  айрим ота-оналар  ва тарбиячилар болаларни уриб калтакламоқда, ҳатто тан жароҳати етказиш ҳолатлари ҳам учраб турганлиги ниҳоятда ташвишланарли ҳолатдир. Бундай нохуш хабарлар оммавий ахборот воситаларида ҳам тарқалмоқда.

Қайд этиш керакки, кейинги йилларда болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари кўпайиб бормоқда. Уларнинг олдини олиш, жабрланувчиларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишнинг амалдаги ҳуқуқий механизмлари етарли даражада самарали эмас эди.

Халқаро ташкилотларнинг тадқиқотларига кўра, дунёда 1 миллиардга яқин болалар жисмоний, жинсий, руҳий зўравонликка ва ғамхўрликдан маҳрумликка дуч келишади, жабрланган болаларнинг 80 фоизи бу ҳақда ҳеч кимга хабар бермайди.

Сўнгги уч йилда 2000 нафардан ортиқ фуқаро суд қарори билан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум этилган. Шундан 86 фоизи ота-оналик мажбуриятларини бажаришдан бўйин товлаганлик учун жавобгарликка тортилган.

Шунинг учун бу иллатнинг олдини олиш, унга қарши самарали курашиш мақсадида яқинда «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонун қабул қилинди. Ҳужжат билан зўравонликдан жабр кўрган болаларга ҳимоя ордерини бериш тартиби белгиланди. У ички ишлар органлари томонидан 30 кунгача муддатга берилади ва зўравонликдан жабрланувчига ёки унинг қонуний вакилига ваколатли давлат органи иштирокида топширилади.

Зўравонликдан жабрланувчининг ёки унинг қонуний вакилининг аризасига кўра, агар таҳдид ҳали бартараф этилмаган бўлса, ҳимоя ордерининг амал қилиш муддати жиноят ишлари бўйича суд томонидан
1 йилгача узайтирилиши мумкин.

Болалар содир этилган зўравонлик оқибатида етказилган моддий зарарни қоплаш ва маънавий зарарни қоплаш талаби билан судга мурожаат қилиш, шунингдек, зўравонлик масалалари бўйича давлат органларига бевосита ёки қонуний вакил орқали мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлади.

Қонун ота-оналарнинг масъулиятини оширади. Унда ота-оналар болаларнинг ҳаёти ва соғлиғини асрашлари, уларга ғамхўрлик қилишлари ва зарарли таъсир кўрсатадиган ахборотдан ҳимоя қилишлари кераклиги назарда тутилган. Ҳужжатда болаларни тарбиялаш жараёнида уларни жисмоний жазолаш алоҳида тақиқланган.

Қонунда биринчи марта зўравонлик хавфи остида бўлган болаларнинг 12 тоифаси (етимлар, қаровсиз болалар, ақли заиф болалар, фоҳишалик, тиланчилик билан шуғулланувчи болалар, таълим ва тарбия талабларига жавоб бермайдиган шароитларда бўлган болалар, кам таъминланган оилалар фарзандлари) аниқ белгиланмоқда.

Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги зўравонлик қурбони бўлган, зўравонлик хавфи остида бўлган болаларни аниқлаш, уларнинг ҳисобини юритиш ва зарур ҳолларда уларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш бўйича индивидуал чоралар кўрилишини таъминлашга ёрдам беради.

Чораларга тажовузкор хулқ-атворни тузатиш ва жинсий зўравонлик содир этган шахсларнинг ҳуқуқларини чеклаш дастурлари киради.

Агентлик томонидан жабрланувчиларга бепул ёрдам кўрсатиш учун кечаю кундуз ишлайдиган ишонч телефони ҳам ташкил этилади.

Ҳужжат билан, болаларга нисбатан зўравонлик шаклларига берилган таърифлар сони 3 тадан (жисмоний, жинсий, руҳий) 6 тага (ғамхўрлик қилмаслик, эксплуатация, буллинг) оширилди.

Умуман олганда, болаларни ҳимоя қилиш, уларнинг ҳуқуқ ва манфаатларининг таъминланиши жамиятнинг бугунги ва эртанги кунини белгиловчи масала саналади. Шундай экан, бу оила—маҳалла—жамият ҳамкорлигини талаб қилади. Тизимни тўғри йўлга қўйиш билан болаларни зўравонликнинг турли кўринишларидан асраш бўйича кўплаб муаммоларга ечим топса бўлади.

Бобир Умаров,

Жиноят ишлари бўйича

Когон шаҳар судининг тергов судьяси