Экология ва атроф муҳит муҳофазаси: Қонунчиликда долзарб муаммо ҳақида қандай ечимлар келтирилган?

Сиз ўқийдиган мақола ҳозирги кунда энг долзарб мавзуга айланаётган Экология ва атроф муҳит муҳофазаси ва унинг Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Конституциясида ушбу долзарб муаммо ҳақида қандай ечимлар келтирилганлиги кўриб чиқилади.

Шунингдек, экологик ҳуқуқлар, давлат ва жамиятнинг ушбу соҳадаги мажбуриятлари ҳамда фуқароларнинг экологик хабардорлиги ва масъулияти юзасидан киритилган янгиликлар таҳлил қилинади. Мақолада ушбу ўзгаришларнинг аҳамияти ва уларни амалиётга татбиқ этиш истиқболлари ҳақида фикр юритилади.

Ҳозирги вақтда Экология вазирлиги экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ва уларни тиклаш соҳасида давлат бошқарувини амалга оширувчи ваколатли орган ҳисобланади.

Экологик масалаларга устувор эътибор қаратилаётганининг ёрқин далили Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузурида Иқлим кенгашининг ташкил этилишидир. Кенгашнинг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:

– Иқлим ўзгариши оқибатларини юмшатиш ва унга мослашиш бўйича миллий стратегияни ишлаб чиқиш ҳамда ушбу йўналишда ягона давлат сиёсатини шакллантириш.

– Вазирлик ва идоралар фаолиятини мувофиқлаштириш ҳамда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Иқлим ўзгариши тўғрисидаги доиравий конвенцияси ва Париж битимидан келиб чиқадиган Ўзбекистон мажбуриятларининг бажарилишини назорат қилиш.

– Иқлим ўзгариши оқибатларини юмшатиш ва унга мослашиш бўйича ташқи сиёсатнинг устувор йўналишларини белгилаш.

– Экологияга оид норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар базасини такомиллаштириш.

Маълумки, конституциявий нормаларнинг экологик сиёсатни амалга оширишдаги ўрни ва аҳамияти беқиёс. Айнан асосий қонунда давлат органлари ва жамоат бирлашмаларининг экологик фаолиятини шакллантириш бўйича асосий принциплари мустаҳкамланади, фуқароларнинг экологик бурчлари белгиланади, жамиятнинг экологик барқарор ривожланишининг устувор йўналишлари ўрнатилади ва ҳ.к.

Конституциявий нормалар тизими жамият ва табиатнинг ўзаро алоқаси чоғида юзага келадиган ва тартибга солинадиган ижтимоий муносабатлар тавсифидан келиб чиқиб, шартли равишда икки қисмга – умумий ва махсус экологик нормаларга бўлиниши мумкин.Умумий конституциявий нормалар демократик-ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этишда, давлат ҳокимияти ва бошқаруви органларининг фаолиятини ташкил этишнинг асосий принципларини белгилашда, фуқароларнинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатлашда, экологик ҳуқуқ-тартиботни мустаҳкамлашда долзарб аҳамият касб этади.

Хусусан, Конституцининг 10-боби инсон ва фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатларига бағишланган бўлиб, унда давлатнинг фуқароларнинг Конституция ва қонунларда мустаҳкамланган (шу жумладан экологик) ҳуқуқларини кафолатлаши белгиланган.

Шунингдек, Асосий Қомусимизнинг бешинчи бўлимида давлат ҳокимиятини ташкил этишнинг асосий қоидалари белгиланган бўлиб, ушбу нормалар экологик қонунчиликнинг шаклланиши ва шу соҳадаги давлат органларининг ташкил этилишида муҳим ҳуқуқий негиз бўлиб хизмат қилади.

Юқоридагилардан ташқари Конституцияда Ўзбекистон Республикаси Президенти ва Вазирлар Маҳкамасининг ваколатлари ҳам белгиланган бўлиб, ушбу нормалар мазкур органларнинг экология соҳасидаги ваколатларининг ҳуқуқий мақомини белгиловчи миллий қонун ҳужжатларининг ривожланиши учун асос бўлади.

«Ҳаракатлар стратегиясидан Тараққиёт стратегияси сари» тамойилига асосан қабул қилинган 2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида белгиланган вазифалар доирасида экология, атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан самарали фойдаланиш ҳамда давлат раҳбарининг ташаббуслари билан минтақада глобал тус олаётган экологик муаммоларни халқаро ҳамжамият ҳамкорлигида ҳал этиш бўйича амалга оширилаётган ишлар сўзсиз ўз самарасини бермоқда.

Шу ўринда, Ўзбекистон Республикаси конституциясида давлат экологик сиёсатининг умумий конституциявий нормаларнинг мустаҳкамланганлиги, мамлакатимизда барқарор ривожланишни таъминлаш, атроф муҳит мусаффолигини таъминлаш ва муҳофаза қилиш ҳамда аҳоли саломатлигини ҳимоя қилишнинг кафолати эканлигини яна бир бор тасдиқлайди.

Конституциянинг бир нечта моддаларида табиатни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ экологик-ҳуқуқий нормалар мустаҳкамланган. Жумладан, Конституциянинг 62-моддасига мувофиқ, фуқаролар атроф табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишга мажбурдирлар. Бу ўз навбатида, фуқароларнинг эр, сув, ўрмон, эр ости бойликлари, ҳайвонот, ўсимликлар дунёси ва бошқа табиий захиралардан оқилона фойдаланишини, уларни тиклаш, муҳофаза қилишни ҳамда ушбу мажбуриятни ўз вақтида бажаришни тақозо этади.

Конституциянинг 41-моддасида мулкдор ўз мулкига ўз хоҳишича эгалик қилиш, ундан фойдаланиши ва тасарруф этиши таъкидланиб, шу билан бирга, мулкдан фойдаланиш экологик муҳитга зарар етказмаслиги, фуқаролар, юридик шахслар ва давлатнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги шартлиги белгилаб қўйилган.

Шундан келиб чиқиб, мулкдор ўз мулкига ўз хоҳишича эгалик қилиш, ундан фойдаланиши ва тасарруф этиши ҳуқуқи билан биргаликда, мулкдор ҳар қандай фаолиятни амалга ошириш атроф муҳитнинг ифлосланишига, ўзларига фойдаланишга берилган табиий ресурслардан нооқилона фойдаланилишига олиб келиши, фуқароларнинг ҳаёти ва соғлиғига таҳдид солмаслик мажбурияти ҳам юзага келади.

Мамлакатимизнинг янги ривожланиш босқичида барча соҳалар қатори атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш, экологик муаммоларнинг инсон саломатлигига салбий таъсири олдини олиш борасида амалга оширилаётган ишлар барқарор ривожланиш кафолати бўлмоқда. Бу ислоҳотларнинг ҳуқуқий асослари эса Конституциямизда ўз ифодасини топган

Бош қомусимизнинг 62,66 ва баъзи бошқа моддаларида эса юридик ва жисмоний шахсларга атроф-муҳит муҳофазаси ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш масалалари акс этган. Биргина 66-моддада табиий ресурсларга нисбатан мулк ҳуқуқи мазмунини белгиловчи мулкдор ваколатлари тартибга солинган ҳамда бундай хўжалик ва ишлаб чиқариш фаолияти атроф табиий муҳитга зарар этказмаслиги мустаҳкамланган.Давлат экологик сиёсатининг асослари 68-моддада ўз аксини топган бўлиб, унга кўра, эр, эр ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий заҳиралар умуммиллий бойлик эканлиги, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидалиги белгиланган. Ушбу конституциявий меъёрлар асосида мамлакатимизда экология, атроф-муҳит муҳофазаси ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш соҳасида ўттиздан зиёд қонун, уч юзга яқин қонун ости ҳужжатлари қабул қилинди. Ўндан ортиқ халқаро ҳужжатлар ратификация қилинди.

Аммо Конституциянинг атроф-муҳит муҳофазаси ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш йўналишидаги ушбу тарқоқ нормалари бугун юзага келган глобал экологик муаммолар ҳамда мамлакатда экологик муҳитга таъсир билан боғлиқ ишлаб чиқаришнинг шиддатли ривожланиш жараёнларида «Инсон қадри учун» тамойилига асосланган экологик сиёсатнинг ҳуқуқий асосларини таъминлаш имконини бермаслиги аён бўлиб қолди.

Президент Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлигининг 29 йиллигига бағишланган байрам табригида ҳозирги вақтда кўплаб ривожланган давлатлар, табиатдаги глобал ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда ўз Конституцияларига экологияга оид махсус боблар киритилганини, Бош қомусимизда ушбу йўналишга доир ҳуқуқий нормалар устувор ўрин эгаллаши лозимлигини таъкидланганлари ҳам бежиз эмас. Зеро, Конституцияда экологик ҳуқуқлари тўғрисидаги моддаларнинг киритилиши «Инсон қадри учун» деган устувор тамойилни тўла рўёбга чиқариш имконини яратади.

Сир эмаски, иқтисодий ўсишнинг анъанавий моделидан «яшил иқтисодиёт»га ўтиш нафақат алоҳида миллий иқтисодиётни, балки бутун сайёра барқарорлигини белгилайдиган глобал тенденциядир. Шу боис, «яшил ўсиш» кўплаб давлатларнинг мақсади глобал экологик муаммоларни ҳал қилишнинг муҳим воситаси сифатида Конституциясида акс эттирилган.

Шу маънода, Ўзбекистон «яшил» иқтисодиётни таъминлаш учун инновацион «яшил» инвестицияларни рағбатлантириш, иқтисодиётга экологик тоза технологияларни, хусусан, «яшил» энергетика, «яшил» технологияларни, «ақлли» шаҳар ва қишлоқ хўжалиги принтсипларини тўлиқ жорий этиш каби экологик масалаларни илгари сурмоқда.

Бу жараёнда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича амалдаги тизимнинг самарасини ошириш мақсадида Конституцияда аҳолининг қулай атроф-муҳитга эга бўлиш ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилишни акс эттириш мақсадга мувофиқдир.

Шу билан бирга, атроф-муҳит муҳофазасига жамиятнинг барча кучларини жалб этиш ҳамда бутун дунё ҳамжамияти тан олган миллий ташаббусларни татбиқ этиш жараёнларини янада кучайтириш бўйича конституциявий асосларни белгилаб қўйиш лозим. Чунки конституциявий нормаларнинг экологик сиёсатни амалга оширишдаги ўрни ва аҳамияти беқиёсдир.

Умуман олганда, Конституция мамлакатимизда инсоннинг қулай атроф табиий муҳитга эга бўлиш ва мамлакатнинг экологик хавфсизлигини кафолатлайдиган ҳақиқий ҳаёт қомусига айланиши керак. Зотан, унда экология соҳасидаги конституциявий ва халқаро талабларни мустаҳкамлаш нафақат мамлакатда, балки минтақа мамлакатлари экологик хавфсизлигини таъминлашга хизмат қилади.

Ўзбекистон экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида халқаро ҳамкорликни кучайтирмоқда: Корея Республикасининг Ўзбекистондаги Фавқулодда ва мухтор элчиси Вон До Ён билан учрашувда вазир икки давлат ўртасидаги ҳамкорлик янги босқичга кўтарилаётганини таъкидлаб, KEITI (Корея атроф-муҳит саноати ва технологиялари институти) билан Ўзбекистонда қаттиқ маиший чиқиндиларни бошқариш тизимини такомиллаштириш бўйича қўшма лойиҳа муваффақиятли якунланганини алоҳида таъкидлади. Шунингдек, «Sejin G&E Co. Ltd» компанияси билан маиший чиқинди полигонларида ҳосил бўладиган чиқинди газидан муқобил электр энергияси ишлаб чиқаришга қаратилган қўшма лойиҳани амалга ошириш истиқболлари ҳам қайд этилди.

Грузиянинг Ўзбекистондаги Муваққат ишлар вакили Давид Котариа билан ўтказилган икки томонлама учрашув доирасида амалдаги қонунчиликни ўрганиш соҳасида икки давлат ўртасидаги ҳамкорлик, атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш ва стратегик экологик баҳолаш механизмлари, муҳофаза этиладиган табиий ҳудудларни бошқариш ва экотуризмни ривожлантириш, Орхус марказини яратиш учун халқаро талабларни ўрганиш борасидаги ҳамкорлик тўғрисида келишувга эришилди. Экология соҳасида олий таълим борасидаги ҳамкорлик масалалари ҳам муҳокама қилинди.

Бу йўналишда Грузия томонига Марказий Осиё атроф-муҳит ва иқлим ўзгаришини ўрганиш университети («Green University») ҳамда Самарқанддаги «Ипак йўли» халқаро туризм ва маданий мерос университетида маърузалар, семинарлар ва тренинглар ўтказиш учун ўқитувчи ва профессорларни жалб қилиш таклиф этилди. Мамлакатимизда ўз миссиясини якунлаётган Мисрнинг Ўзбекистондаги Фавқулодда ва мухтор элчиси Амира Фаҳми билан хайрлашув учрашувида Ўзбекистон томони мамлакатимизда экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар ҳақида маълумот берди.

Хусусан, Президент Шавкат Мирзиёев раҳнамолигида экологик муаммоларга қарши курашиш бўйича қатор экологик ташаббуслар, жумладан, Орол денгизи тубида 2 миллион гектар майдонда ўрмонзорлар барпо этиш, «Яшил макон» миллий лойиҳасини амалга ошириш, Президент ҳузурида иқлим марказини ташкил этиш ва бошқа ташаббуслар ҳақида маълумот берилди.

Бухоро туманлараро

иқтисодий суди раиси                                        С.Кушшаев

Конституция:Миллатнинг хоҳиш ва иродаси ва фаровон турмуш тарзини таъминлашга хизмат қиладиган, олий юридик кучга эга қонун

Мамлакатимиз истиқлолга эришгач, эркин ва адолатли фуқаролик жамиятини барпо этиш, халқни фаровон ҳаёт сари етакловчи ҳуқуқий демократик давлат қуришни бош мақсад қилди. Ҳуқуқий ҳужжатларимиз учун бош ғоя бўлиб хизмат қилувчи Конституциямиз ҳам халқимизнинг фикри, таклифлари асосида янгиланди.

Мамлакатимиз тарихида биринчи марта ўта муҳим аҳамиятга эга бўлган ва ҳар қандай давлатнинг ривожланиш йўлини белгилаб берувчи олий қонун ҳужжати референдумда бевосита халқ томонидан қабул қилинди. У жадал суръатларда ривожланиб, аҳоли сони жиҳатдан ўсиб бораётган Янги Ўзбекистоннинг барча ижтимоий ва сиёсий жиҳатларини тўлиқ қамраб олганлиги, ҳар бир соҳани яхшилашга қаратилган чора-тадбирларнинг белгилангани, унда инсон қадрининг биринчи ўринга қўйилгани янада аҳамиятлидир.

Хусусан, Конституциямизнинг 25-моддасида яшаш ҳуқуқи ҳар бир инсоннинг ажралмас ҳуқуқи экани ва у қонун билан муҳофаза қилиниши, инсон ҳаётига суиқасд қилиш энг оғир жиноятлиги, Ўзбекистон Республикасида ўлим жазоси тақиқланиши мустаҳкамланган.

Дарҳақиқат, яшаш ҳуқуқи ҳар бир инсоннинг ажралмас ва табиий ҳуқуқи ҳисобланади. Гарчи давлат раҳбарининг тегишли фармони билан мамлакатимизда 2008 йилнинг 1 январидан жиноий жазо тури сифатида ўлим жазоси бекор қилинган бўлса-да, лекин Конституцияда эмас, балки жиноят қонунчилигида ўз аксини топган эди.

Айрим давлатлар ўз тажрибасида ўлим жазосини қонунлар билан бекор қилса ҳам Конституциясида белгиланмагани боис, уни жазо сифатида қайта тиклаш ҳолатлари ҳам кузатилган. Ўлим жазосини тақиқлашни конституциявий даражада белгиланиши билан давлатимиз инсонпарварлик ғояларига содиқ эканини бутун дунёга намоён қилиб, мамлакатимизда инсон ҳаёти ва қадри юқори даражада ҳимоя қилинишини яна бир бор тасдиқлайди.

Сир эмас, илгари судланганлик олиб ташлангандан ёки судланганлик ҳолати тугаллангандан сўнг ушбу факт шу шахснинг ўзига, унинг ҳаётига таъсир этиши мумкин бўлмаган шароитда, энг ажабланарлиси, унинг оила аъзолари, яқин қариндошлари ҳаётига салбий таъсир кўрсатиши учраб турар эди.

Шахснинг судлангани унинг қариндошлари ҳуқуқларини чеклаш учун асос бўлмаслиги тўғрисидаги норма халқни қўрқувда ушлаб туришга мўлжалланган.

Ёшларни ўз орзу-умидларидан воз кечишга ва қанчадан-қанча ёш оилаларни турмушдан ажрашишгача мажбур қилган бундай тақиқларга чек қўйди ҳамда ҳар бир шахснинг қонун ва жамият олдида ўзи жавоб бериши тамойилининг кафолати бўлиб хизмат қилди.

Бош қомусимиз “инсон-жамият-давлат” парадигмасига асосланганлиги, унда барча тоифаларнинг ҳатто жиноят содир этган шахсларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари акс этганлиги билан ҳам алоҳида аҳамиятга эга ҳужжатдир.

Бухоро туманлараро

иқтисодий суд раиси                                                                          С.Кушшаев

Шартномавий мажбуриятни бажармаганлик учун жавобгарликнинг ҳуқуқий асослари

Бугунги бозор иқтисодиёти шароитида шартнома фуқаролик муомаласининг асосий ҳуқуқий пойдеворидир. Фуқаролик кодексига мувофиқ, шартнома тарафлар учун мажбурий ҳисобланади ва унда белгиланган мажбуриятлар ўз вақтида ҳамда лозим даражада бажарилиши шарт.

Агар шартномада назарда тутилган мажбурият бажарилмаса ёки лозим даражада бажарилмаса, Фуқаролик кодекси нормаларига асосан шартномавий жавобгарлик вужудга келади. Бунда гап фақат мажбуриятни бажаришдан бош тортган ҳолатлар ҳақида эмас, балки уни кечиктириб бажариш ёки шартларга зид тарзда бажариш ҳақида ҳам бормоқда.

Қонунчиликка кўра, шартномавий жавобгарликнинг асосий шакллари — зарарни қоплаш, неустойка, жарима ва пеня ҳисобланади. Фуқаролик кодексига мувофиқ, зарар деганда ҳақиқий зарар ва йўқотилган фойда тушунилади.

Амалиётда энг кўп қўлланиладиган институтлардан бири — неустойкадир. Агар шартномада неустойка назарда тутилган бўлса, у зарарни исботламасдан туриб ҳам ундирилиши мумкин. Бироқ суд адолат тамойилидан келиб чиқиб, неустойка миқдорини камайтириш ҳуқуқига эга.

Шартномавий жавобгарлик, қоида тариқасида, айб принципига асосланади. Мажбуриятни бузган тараф ўз айбининг мавжуд эмаслигини исботлай олмаса, жавобгар ҳисобланади.

Фуқаролик кодексига кўра, агар мажбуриятни бажармаслик томонларнинг иродасига боғлиқ бўлмаган, олдиндан кўриб бўлмайдиган ва бартараф этиб бўлмайдиган форс-мажор ҳолатлари натижасида юз берган бўлса, тараф жавобгарликдан озод қилиниши мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, шартномавий мажбуриятни бажармаганлик учун жавобгарлик фуқаролик муомаласида қонунийлик ва барқарорликни таъминловчи муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.

                                               Бухоро туманлараро иқтисодий суди судьялари М.Набиев, Н.Зоиров

Ўзбекистон Республикаси суд тизимида халқ вакиллари ҳайъати суди: таққосий ҳуқуқий ва институционал таҳлил

Аннотация: Ўзбекистон Республикаси жиноят ишлари бўйича суд юритуви доирасида халқ вакиллари ҳайъати суди институтини таҳлил қилишга бағишланган. Унда ҳуқуқий асослар, тарихи ва назарий шарт-шароитлар, институционал функциялар ҳамда ривожланиш истиқболлари ўрганилади. Алоҳида эътибор хорижий тажриба (АҚШ, Испания, Қозоғистон) билан таққосий таҳлил ва халқ иштирокининг суд жараёни легитимлигига таъсирига қаратилган.

Халқ вакиллари ҳайъати суди институти адолатни таъминлашда халқнинг иштирок этиш шакли бўлиб, жиноят процессининг демократик функцияларини кучайтириш мақсадини кўзлайди¹. Бу институт давлат ҳокимиятининг бўлиниши, ошкоралиги ва баҳслашув принципларини акс эттириб, дунёнинг кўплаб давлатларининг ҳуқуқий тизимларида қонунчилик билан мустаҳкамланган².

Ўзбекистонда присяжли суд аҳоли суд тизимига ишончини оширишда истиқболли механизм сифатида қаралади³.

2025 йил 26 декабрдаги Ўзбекистон Президенти Мурожаатида суд тизимини модернизация қилиш ва халқ иштирокини таъминловчи институтлар орқали қонунчилик ва адолат принципларини мустаҳкамлаш зарурлиги, шу жумладан жиноят процессларида халқ вакиллари ҳайъати судини босқичма-босқич жорий этиш алоҳида таъкидланган⁴.

Халқ вакиллари ҳайъати суди — бу жиноят ишлари бўйича фактларни ҳал қилувчи, нотартип судьялар (присяжлилар)дан иборат суд органи бўлиб, профессионал судья жараённи бошқаради ва ҳуқуқий масалаларни ҳал қилади⁵.

Институт ҳуқуқий таҳлил ва жамият фикрини бирлаштириши билан характерланади, бу эса далилларни баҳолашда ижтимоий адолатни инобатга олиш имконини беради⁶.

Анъанавий тушунчага кўра, халқнинг адолатни таъминлашдаги иштирок этиши жиноят процессининг демократик принципларини амалга ошириш шаклларидан бири ҳисобланади⁷. Англосаксон ҳуқуқ анъанасида халқ вакиллари ҳайъати суди институти шахсни давлат ҳокимиятининг қатъиятсизлигидан ҳимоя қилиш воситаси сифатида ривожланган⁸.

 Ҳозирги вақтда Ўзбекистонда халқ вакиллари ҳайъати судни жорий этиш бўйича қонунчилик базаси устида иш давом этмоқда⁹. Жиноят-процессуал қонунчиликда тегишли нормалар ҳали тўлиқ амалга оширилмаган бўлса-да, давлат сиёсати уларни яқин йилларда жиноят процессларига интеграция қилишга қаратилган¹⁰.

Ҳуқуқий давлатда халқ вакиллари иштирокини конституциявий принциплар асосида таъминлаш зарур, шу жумладан адолатли судга ҳуқуқ¹¹, ҳамда жиноят-процессуал кодекс орқали халқ вакиллари ҳайъатини шакллантириш тартиби, номзодларга қўйиладиган талаблар ва уларнинг мустақиллигини кафолатловчи процессуал механизмлар белгиланиши керак¹².

Таққосий ҳуқуқий таҳлил

           АҚШ: Америка Қўшма Штатларида халқ вакиллари ҳайъати суди жиноят ва қисман фуқаролик суд жараёнида асосий элемент ҳисобланади¹³. У trial by jury принципига асосланган бўлиб, АҚШ Конституциясида муҳофаза қилинади ва демократия ҳамда фуқароларни ҳуқуқий ҳимоя қилишнинг асосий устунларидан бири саналади¹⁴.

          Испания: Испанияда халқ вакиллари ҳайъати суди жиноят жараёнининг бир қисми сифатида фаолият юритади ва махсус қонун билан тартибга солинади¹⁵. Присяжлилар муайян критерийларга (фуқаролик, саводхонлик, судланмаганлик ва ҳоказо) мувофиқ бўлиши шарт ва уларнинг қарори айбдорликни аниқлашда муҳим аҳамиятга эга¹⁶.

Қозоғистон: Қозоғистонда халқ вакиллари ҳайъати судини жорий этиш тажрибаси континентал ёндашувни намоён қилади, шу билан бирга аралаш коллегия хусусиятларига эга¹⁷. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, бу институт баҳслашув, ошкоралиги ва инсонпарварлик принципларини амалга оширишга, шунингдек, жамиятда ҳуқуқий маданиятни оширишга хизмат қилади¹⁸.

          Халқ вакиллари ҳайъати судини жорий этиш бир қатор муаммолар билан боғлиқ:

– халқ вакиллари базасини объектив ва репрезентатив шаклда ташкил қилиш¹⁹;

-жараёнда иштирок этувчи фуқароларнинг ҳуқуқий саводхонлигини таъминлаш²⁰;

– халқ вакилларнинг ваколат ва қонунчилик меъёрларини аниқ тартибга солиш учун жиноят-процессуал қонунчиликни мувофиқлаштириш²¹.

         Институтни ривожлантириш истиқболлари халқаро тажрибани интеграция қилиш ва фуқаролик жамиятининг адолатни таъминлашдаги ролини оширишда намоён бўлади²².

Халқ вакиллари ҳайъати суди институти жиноят ҳуқуқида демократик принципларни амалга оширишнинг асосий механизмларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистон учун уни жорий этиш қонун устуворлигини мустаҳкамлаш, жамоат назоратини кучайтириш ва суд тизимига ишончни ошириш имкониятини беради²³. Таққосий ҳуқуқий таҳлил нишонлаб турибдики, хорижий халқ вакиллари ҳайъати суди моделлари (АҚШ, Испания, Қозоғистон) маҳаллий ҳуқуқий анъаналарни инобатга олган ҳолда Ўзбекистонда халқнинг адолатга иштирокини самарали ташкил этиш учун қимматли манба бўлиши мумкин²⁴.

Ўзбекистон Республикаси

Одил судлов академиясининг

тингловчиси                                                                         Р.Мерзаев

СЎЗ  ЭРКИНЛИГИ  ЁХУД  КОЭН  КАЛИФОРНИЯ ШТАТИГА  ҚАРШИ

1968 йил 26 апрель куни Америкалик ёшлар фаоли ва ҳарбий хизматга чақирувга қарши 19 ёшли Пол Роберт Коэн эгнидаги орқа томонида Американинг ёшларни ҳарбий хизматга чақирув тизимини ҳақорат қилувчи “Fuck the draft” деб ёзилган курткасини Лос Анджелес шаҳрининг мунципал суди биносида кийиб юргани учун қамоққа олинган эди.

“Draft” сўзи “Америкада ҳарбий хизматга чақирув тизими” деган инглизча сўзларнинг бош ҳарфларидир. “Fuck” сўзи эса ҳақоратли сўз эканлигини аксариятимиз билсак керак. Қисқаси, Коэн курткасининг орқа томонида “Ҳарбий хизматга чақирув тизимини ………… қилдим” – деб ёзиб, шу кийимни жамоат жойида яъни суд биносида кийиб юрган.

У суд томонидан Калифорния штати Жиноят кодексининг
415-параграфи талабларини, яъни жамоат тартибини бузганлиги, безорилиги учун 30 кунга озодликдан маҳрум қилинган. Мазкур ҳукмни штат апелляция суди ҳам қўллаб-қувватлади. Апелляция инстанцияси “Коэннинг қилмиши бошқаларни зўрлик ишлатишга ёки тартибни бузишга ундайдиган ҳақоратомуз ҳатти ҳаракат” эканлигини  кўрсатди. Штат Олий суди жиноят ишини қайта кўриб чиқишни рад қилгандан сўнг эса, иш тўғридан тўғри Америка Олий судига юборилган.

1971 йил яъни воқеадан 3 йил ўтган конституциявий назоратнинг юқори органи ҳисобланган Америка Қўшма Штатлари Олий суди “Коэн Калифорния штатига қарши” деб ном олган мазкур ишни ўз иш юритувига қабул қилган. Иш гарчи оддий бир кичик жиноят иши бўлсада барча суд инстанцияларда кўрилди ва унинг Олий суд иш юритувига қабул қилиниши федерал аҳамиятга яъни давлат аҳамиятига эга эканлигидан далолат берар эди.

Гап шундаки, ўтган асрнинг 60 йиллари АҚШ қуролли кучлари  Вьетнам давлатида ҳарбий ҳаракатларда иштирок этаётган бир вақтда Американинг ўзида аҳоли орасида ҳарбий ҳаракатларга қарши кайфиятлар кучайган эди. Кўпгина ёшлар бирлашган ҳолда баъзи бирлари эса якка бўлсада давлатнинг Вьетнамдаги урушда иштирокини қоралаб чиқдилар. Бу чиқишлар протестлар ва намойишларда, ҳарбий хизматга чақирув пунктлари бинолари ёнида чақирув хатларини ёқиш, давлат байроғини ёқиш ва бошқа шаклларда содир қилинган. Баъзи фуқаролар норозиликни билдиришнинг ҳар хил бошқача усулларини ўйлаб топдилдар. Ёш йигит Пол Коэн эса курткасининг орқа томонида Американинг ёшларни ҳарбий хизматга чақирув тизимини ҳақорат қилувчи “Fuck the draft” деган ёзувларни ёзди.

АҚШ Конституциясига киритилган биринчи тузатишларда “Конгресс (АҚШнинг қонун чиқарувчи олий вакиллик органи) сўз эркинлигини чекловчи қонун чиқаришга ҳақли эмас”лиги кўрсатилган бўлиб, сўз эркинлигига жуда катта эътибор берилади. Сўз эркинлигига жамиятнинг устунларини сақлаб туриш ва мустаҳкамлаш воситаси сифатида қаралади. Ўтган асрнинг 60 йилларида АҚШ Олий суди аъзоларидан бири “Сўз эркинлиги жамиятимизни озиқлантириб турувчи манбадир” – деб айтган эди. Сўз эркинлигини таъминланмасдан туриб ва жамиятдаги муҳим муаммоларни муҳокама қилмасдан туриб ривожланишга эришиб бўлмайди. Давлат томонидан фуқароларнинг эркин фикри, умид ва орзуларини бўғиш хавфли бўлиб, тизимга нисбатан норозиликларга олиб келади.

Коэннинг иши бўйича якуний қарор чиқариш АҚШ Олий судига ҳам осон кечмади. Бу масала судьялар ўртасида кескин муҳокамаларга ва тортишувларга сабаб бўлди. Аслида Коэннинг курткасида ёзилган ҳақоратли “Fuck” сўзидан ташқари бу ёш йигитнинг ҳатти-ҳаракатларида номуносиб ҳеч нарса йўқ эди. Курткада ёзилган сўзлар оммавий тартибсизликларга ҳам ёки шунчаки тартибсизликка ҳам олиб келмаган эди. Қолаверса, Коэн суд залига кириб, бошқаларнинг ортиқча диққатини тортмаслик учун курткасини ечиб, ўраб қўйган эди. Шунингдек, бу ҳақоратли сўз Америка ёшларини ҳарбий хизматга чақириш тартибига нисбатан ўзига хос муносабат бўлиб, Коэн курткасида ёзган ҳаракатлар содир қилинишига сабаб бўлмас эди.

АҚШ Олий суди Коэнга оид ишни кўриб ва тарафларнинг далилларини ўрганиб чиқиб, қуйидаги қарорни қабул қилди. “Омма олдида ҳақоратли сўзларни айтиш, агар бу сўзлар шахснинг қонуний сиёсий эътирозини ифодаласа ва жамоат тартибини бузишга олиб келмаса, Штат ҳукумати шахсни жиноий жавобгарликка торта олмайди”. Шундай қилиб, АҚШ Олий суди ўз қарори билан америкаликлар гарчи ножўя сўзларда ифодалансада, бироқ давлат, унинг сиёсати ва мансабдор шахсларининг ҳаракатларига нисбатан ўз сиёсий эътирозларини билдириши мумкин деб топди.

Қарор қабул қилингандан сўнг АҚШ Олий суди судьяларидан бири “Конституцияни ҳимоя қиладиган жасур, унинг нормаларини тўғри тушунтириш учун теран фикрли, унга амал қилиш учун содиқ одамлар бор экан, Конституция ҳам буюк эркинликлар хартияси сифатида яшайверади” –деб айтган эди.   

С.Найимов

Жиноят ишлари бўйича

Бухоро туман суди тергов судьяси

Иқтисодий судларда юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ишларни юритиш

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал Кодекси (кейинги ўринларда ИПК деб юритилади)нинг 25-моддасида иқтисодий судга тааллуқли ишлар кўрсатилган бўлиб, унга кўра иқтисодиёт соҳасида юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорларнинг ҳуқуқлари юзага келиши, ўзгариши ёки бекор бўлиши учун аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш (бундан буён матнда юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш деб юритилади) тўғрисидаги ишлар иқтисодий судга тааллуқли ҳисобланади.

ИПКнинг 205-моддасига асосан, суд юридик шахсларнинг ва якка тартибдаги тадбиркорларнинг иқтисодиёт соҳасидаги ҳуқуқларининг юзага келиши, ўзгартирилиши ёки бекор бўлиши учун аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлайди.

Суд:

юридик шахснинг ёки якка тартибдаги тадбиркорнинг кўчмас мулкка ўз хусусий мулки сифатида эгалик қилиши ва ундан фойдаланиши фактини;

юридик шахснинг ёки якка тартибдаги тадбиркорнинг маълум вақтда ва маълум жойда давлат рўйхатидан ўтказилганлиги фактини;

агар юридик шахснинг ҳужжатда кўрсатилган номи, якка тартибдаги тадбиркорнинг фамилияси, исми, отасининг исми юридик шахснинг таъсис ҳужжатида кўрсатилган номига, якка тартибдаги тадбиркорнинг паспортида ёки идентификацияловчи ID-картасида ёхуд туғилганлик тўғрисидаги гувоҳномасида кўрсатилган фамилиясига, исмига, отасининг исмига тўғри келмаса, иқтисодиёт соҳасида амалда бўлган ҳуқуқни белгилайдиган ҳужжатнинг юридик шахсга ёки якка тартибдаги тадбиркорга тегишлилиги фактини аниқлаш тўғрисидаги ишларни кўради.

Суд юридик аҳамиятга эга бўлган бошқа фактларни ҳам, агар қонунчиликда уларни аниқлашнинг бошқача тартиби назарда тутилмаган бўлса, аниқлаши мумкин.

Кодекснинг 206-моддасига кўра, юридик шахс ёки якка тартибдаги тадбиркор юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ариза билан судга мурожаат қилишга, фақат ўзида ушбу фактларни тасдиқлайдиган тегишли ҳужжатларни олиш ёки тиклаш имкони бўлмаган тақдирда ва, агар қонунчиликда тегишли фактларни аниқлашнинг бошқача тартиби назарда тутилмаган бўлса, ҳақлидир.

Юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ариза аризачининг жойлашган ери ёки яшаш жойи бўйича судга берилади, бундан кўчмас мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этишга оид юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги аризалар ҳамда кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқнинг юзага келиши, ўзгариши ёки бекор бўлиши учун юридик аҳамиятга эга бўлган бошқа фактлар мустасно бўлиб, улар кўчмас мулк жойлашган ердаги судга берилади.

Шунингдек, ушбу тоифадаги ишларни кўришда суд қонунчиликда ушбу фактни аниқлашнинг бошқача тартиби назарда тутилган-тутилмаганлигини, аризачида зарур ҳужжатларни олиш ёки тиклаш учун бошқа имконият бўлган-бўлмаганлигини текширади, аризачи иқтисодиёт соҳасида фаолиятни амалга ошириши муносабати билан ушбу факт унинг учун юридик аҳамиятга эга бўлган оқибатларни келтириб чиқаришини ёки чиқармаслигини белгилайди, талаб этилаётган фактнинг аниқланиши бошқа шахсларнинг ҳуқуқларига таъсир этиши ёки этмаслигини, ҳуқуқ тўғрисида низо келиб чиққан-чиқмаганлигини аниқлайди.

Агар юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги иш бўйича суд муҳокамасида ҳуқуқ тўғрисида низо келиб чиққанлиги аниқланса, суд юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги аризани ИПКнинг 107-моддасининг 7-бандига асосан кўрмасдан қолдиради ва бу ҳақда ажрим чиқаради.

Юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги иш бўйича ҳал қилув қарори ушбу Кодексда белгиланган қоидаларга кўра суд томонидан қабул қилинади.

Суд томонидан юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги ариза қаноатлантирилганда, ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида аниқланган факт баён этилади.

Суднинг юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги ҳал қилув қарори тегишли органлар томонидан шундай фактни қайд этиш учун ёки аниқланган факт муносабати билан юзага келадиган ҳуқуқларни расмийлаштириш учун асос бўлади ва ушбу органлар томонидан бериладиган ҳужжатларнинг ўрнига ўтмайди.

Бухоро туманлараро иқтисодий
судининг судьяси  Д.Турдиев

“Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги

Қонуннинг мазмуни ва аҳамияти

Маълумки, бозор иқтисодиёти қонунларидан бири сифатида –                          бу тадбиркорлик субъектлари ўртасида ўзаро рақобат кураши бўлади,           бунда айрим тадбиркорлар иқтисодий жиҳатдан юқори даромад олиб фаолият кўрсатсалар, айримлари эса ушбу рақобатга бардош беролмасдан зарар кўриб ишлашларига ва мавжуд қарзларини тўлай олмасдан, тўловга қобилиятсизлик ҳолатига тушиб қолишлари мумкин. Бундай шароитда, Ўзбекистон Республикасининг 2022 йил 12 апрелда қабул қилинган “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги Қонуни қарздор ва кредитор бўлган тадбиркорлик субъектлари ва жисмоний шахснинг чинакам ҳуқуқий ҳимояси бўлиб хизмат қилади.  

Зеро, мазкур Қонуннинг мақсади юридик ва жисмоний шахсларнинг, шунингдек якка тартибдаги тадбиркорларнинг тўловга қобилиятсизлиги соҳасидаги муносабатларни тартибга солишдан иборат бўлиб ҳисобланади, бироқ ушбу Қонун давлат муассасалари ва бошқа нотижорат ташкилотларига нисбатан татбиқ этилмаслигини эътиборга олиш керак.

Қонунда даставвал кенг қўлланилган банкрот, кредитор, келишув битими, кузатув тартиб-таомили, мораторий, пул мажбурияти, солиқлар ва йиғимлар, сохта тўловга қобилиятсизлик, суд бошқарувчиси, суд санацияси, ташқи бошқарув, тугатишга доир иш юритиш тартиб-таомили, тўловга қобилиятсизлик, қaрзни таркибий жиҳатдан ўзгартириш тартиб-таомили каби ўзига хос атамаларнинг тушунчалари ушбу Қонуннинг мазмун-моҳиятини тўлиқ тушунишга хизмат қилади.

Таъкидлаш керакки, қайд этилган тўловга қобилиятсизлик ва банкрот тушунчалари ўзаро маънодош бўлган сўзлар сифатида кўринсада, бироқ уларнинг мазмун-моҳияти жиҳатидан тубдан фарқ қилади. 

Хусусан, тўловга қобилиятсизлик – бу суд томонидан эътироф этилган, қарздорнинг пул мажбуриятлари бўйича кредиторлар талабларини тўла ҳажмда қаноатлантиришга ва (ёки) солиқлар ҳамда йиғимлар бўйича ўз мажбуриятларини тўла ҳажмда бажаришга қодир эмаслиги ҳисобланади.  Банкрот эса – бу суднинг қарорига асосан тўловга қобилиятсиз деб топилган ва ўзига нисбатан тугатишга доир иш юритиш ёки мол-мулкини сотиш тартиб-таомили қўлланиладиган қарздор сифатида тушунилади. Яъни, тўловга қобилиятсизлик тушунчаси ва мақсади банкротлик тушунчасидан кенгроқ мазмун аҳамият касб этиб, тўловга қодир бўлмаган қарздор тадбиркорлик субъектини нафақат тугатиш, балки қонунда белгиланган соғломлаштириш чоралари ва тартиб-таомилларини қўллаш орқали унинг фаолиятини тиклашга қаратилган бўлади. Банкротлик тушунчаси ва мақсади эса тўловга қобилиятсиз деб топилган қарздорни фаолиятини фақат тугатишга қаратилган бўлиб ҳисобланади.  

Қонуннинг муҳим жиҳатларига тўхталсак, қарздорнинг тўловга қобилиятсизлик ҳолати вужудга келганда қарздорнинг, кредиторлар ва ваколатли давлат органининг аризаси асосида иқтисодий суд томонидан тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш қўзғатилиши мумкинлиги белгиланган. Қарздорга нисбатан умумий тартибда тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш қўзғатилганда тўловга қобилиятсизлик аломатлари ва тегишли асослар мавжуд бўлган ҳолатларда кузатув, суд санацияси, ташқи бошқарув ва тугатишга доир иш юритиш каби тартиб-таомиллар қўлланилади. Бироқ, қарздорга нисбатан соддалаштирилган тартибда тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш қўзғатилганда эса фақатгина тугатишга доир ишг юритиш тартиб-таомили қўлланилади. Қонуннинг яна муҳим жиҳати шуки, кредитор ва қарздор  томонидан судда тўловга қобилиятсизлик ишининг ҳар қандай босқичида тегишли шартлар асосида ўзаро келишув битими тузиш, яъни ишни тарафларнинг ўзаро муросага келиш орқали тугатиш имконияти мавжудлиги назарда тутилган.    

Шунингдек, Қонун билан республикамизда муҳим бўлган янгилик сифатида жисмоний шахснинг тўловга қобилиятсизлиги ҳақидаги нормалар киритилди ва мазкур нормалар 2023 йил 1 январдан бошлаб амалга киритилиб, амалиётда кенг қўлланила бошланди. Қонунга мувофиқ қарздор жисмоний шахснинг ўз пул мажбуриятларини бажаришда тўловга қобилиятсизлиги ҳолати аниқланганда суд унга нисбатан қўзғатилган иш доирасида қарзини таркибий жиҳатдан ўзгартириш тартиб-таомилини жорий этиш ва жисмоний шахсни банкрот деб топиш ва жисмоний шахснинг мол-мулкини сотиш тартиб-таомиллари қўлланилиши белгиланди.  

Шу ўринда таъкидлаш керакки, “Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунини суд амалиётида қўллаш бўйича Олий суд Пленумининг 2025 йил 23 июндаги 13-сонли қарори қабул қилинган бўлиб, Қонунни амалаиётда бир хил қўллашда иқтисодий судлар ва суд бошқарувчилари фаолиятида дастурул амал бўлиб хизмат қилмоқда.

Қонуннинг яна бир муҳим жиҳати айрим нопок тадбиркорлик субъектлари ёки фуқароларнинг қонунга зид ҳаракатлари билан кредиторларга зарар етказган ҳолда пул мажбуриятларини бекор қилиш ёки озод бўлиши мумкинлигини истисно қилади. Зеро, Қонунга мувофиқ тўловга қобилиятсизликка олиб келган ғайриқонуний ҳаракатлар, хусусан сохта тўловга қобилиятсизлик, тўловга қобилиятсизликни яшириш ва қасддан тўловга қобилиятсизликка олиб келиш ҳолатлари учун тегишли жавобгарлик мавжудлиги ва етказилган зарар эса айбдор шахслардан ундирилиши тартиби белгиланган.       

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш лозимки, мазкур Қонун бозор иқтисодиёти шароитида ҳақиқатда тўловга қобилиятсиз ёки иқтисодий ночор аҳволга тушиб қолган тадбиркорлик субъектлари ва жисмоний шахслар фаолиятини соғломлаштириш ва тўлов қобилиятини тиклашларига имконият беради ҳамда тўловга қодир бўлмаган ва самарадорлиги кутилмаган тадбиркорлик субъектларининг фаолиятини сўнгги чора сифатида тугатилишига, юзага келиши мумкин бўлган салбий ҳолатларнинг олди олинишига ва ўз навбатида мамлакатимиз иқтисодиётига ижобий таъсир қилиб, уни янада соғломлаштирилишига хизмат қилади.

    Бухоро туманлараро                                                 

                        иқтисодий суди судьялари                            

                                       Илҳом Юлдашев

                                                                  Дилшод Турдиев                                                      

Пудрат шартномасининг мазмуни

Амалдаги фуқаролик қонунчилигига кўра, пудрат шартномаси бўйича бир тараф (пудратчи) иккинчи тараф (буюртмачи)нинг топшириғига биноан маълум бир ишни бажариш ва унинг натижасини буюртмачига белгиланган муддатда топшириш мажбуриятини олади, буюртмачи эса иш натижасини қабул қилиб олиш ва бунинг учун ҳақ тўлаш мажбуриятини олади. Агар қонунчиликда ёхуд тарафлар келишувида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, ишни бажариш учун пудратчи таваккал қилади. Пудрат шартномаси ашёни тайёрлаш ёки уни қайта ишлаш (ишлов бериш) ёхуд бошқа ишни бажариб, натижасини буюртмачига бериш ёки бошқача тарзда топшириш ҳақида тузилади. Агар пудрат шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, иш пудратчининг материаллари, унинг кучи ва маблағлари ҳисобидан бажарилади.

Пудрат шартномасининг бир қанча турлари мавжуд, жумладан маиший пудрат, қурилиш пудрати, лойиҳалаш ёки қидирув ишлари пудрати, илмий-тадқиқот, тажриба-конструкторлик ва технология ишлари пудрати. Энг кенг тарқалган пудрат турларидан бири бу қурилиш пудрати бўлиб ҳисобланади.

Агар қонунчиликда ёки пудрат шартномасида пудратчининг шартномада кўрсатилган ишни шахсан ўзи бажариш мажбуриятлари келиб чиқмаса, пудратчи ўз мажбуриятларининг бир қисмини бажариш учун бошқа шахслар (ёрдамчи пудратчилар)ни жалб қилишга ҳақли. Бундай ҳолларда пудратчи бош пудратчи ҳисобланади. Пудрат шартномасида ишни бажаришнинг бошланғич ва охирги муддатлари кўрсатилади. Тарафлар ўртасидаги келишувга мувофиқ, шартномада ишнинг айрим босқичларини тугаллаш муддатлари (оралиқ муддатлар) ҳам назарда тутилиши мумкин.

Пудрат шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, пудратчи ишни бажаришнинг бошланғич ва охирги, шунингдек оралиқ муддатларини бузганлик учун жавобгар бўлади.

Пудрат шартномасидаги ишнинг баҳоси пудратчининг чиқимларини ва унга тўланадиган ҳақни ўз ичига олади.

Ишнинг баҳоси смета тузиш йўли билан аниқланиши мумкин.

Иш пудратчи томонидан тузилган смета бўйича бажарилган тақдирда, смета буюртмачи томонидан тасдиқланган пайтдан бошлаб кучга эга бўлади ва пудрат шартномасининг бир қисми бўлиб қолади.

Ишнинг баҳоси (смета) тахминий ёки қатъий бўлиши мумкин. Пудрат шартномасида бундай кўрсатма бўлмаса, ишнинг баҳоси (смета) қатъий ҳисобланади.

Қурилиш пудрати шартномаси бўйича пудратчи шартномада белгиланган муддатда буюртмачининг топшириғи билан муайян объектни қуриш ёки бошқа қурилиш ишини бажариш мажбуриятини олади, буюртмачи эса пудратчига ишни бажариш учун зарур шароит яратиб бериш, ишни қабул қилиш ва келишилган ҳақни тўлаш мажбуриятини олади.

Қурилиш пудрати шартномаси корхонани, бинони (жумладан уй-жой биносини), иншоотни ёки бошқа объектни қуриш ёки қайта қуриш ҳақида, шунингдек монтаж, созлаш-ишга тушириш ва қурилаётган объект билан бевосита боғлиқ бўлган бошқа ишларни бажариш ҳақида тузилади. Қурилиш пудрати шартномаси тўғрисидаги қоидалар, агар шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, бино ва иншоотларни капитал таъмирлаш ишларига нисбатан ҳам татбиқ этилади.

Қурилиш пудрати шартномасида назарда тутилган ҳолларда объектни буюртмачи қабул қилиб олганидан кейин уни шартномада кўрсатилган муддатда ишлатишни таъминлаш мажбуриятини пудратчи ўз зиммасига олади.

Тугалланмаган қурилишнинг мулкдори у буюртмачига топширилгунча ва унинг ҳақи тўлангунча пудратчи ҳисобланади.

Пудратчи қурилиш ва у билан боғлиқ бўлган ишларни ишнинг ҳажми, мазмуни ва уларга қўйиладиган бошқа талабларни белгилайдиган лойиҳа-смета ҳужжатларига мувофиқ амалга ошириши шарт.

Қурилиш пудрати шартномасида бошқа кўрсатмалар бўлмаса, пудратчи лойиҳа-смета ҳужжатларида кўрсатилган ҳамма ишларни бажариши шарт, деб тахмин қилинади.

Пудратчидан қурилиш пудрати шартномаси бўйича бажарилган ишлар натижаси ёки, агар шартномада назарда тутилган бўлса, ишларнинг бажарилган босқичи топширишга тайёр эканлиги тўғрисида хабар олган буюртмачи дарҳол уни қабул қилиб олишга киришиши шарт.

Агар қурилиш пудрати шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, буюртмачи ишлар натижасини қабул қилиб олишни ўз ҳисобидан ташкил этади ва амалга оширади. Қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда ишларни қабул қилиб олишда давлат органларининг ва фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг вакиллари иштирок этиши лозим.

У.Жумаев,

Бухоро туманлараро

иқтисодий суди раис ўринбосари    

Ф.Муродов,

Бухоро туманлараро

иқтисодий судининг судьяси                                      

ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ ҲИМОЯСИ ЙЎЛИДА

Мамлакатимизда кейинги йилларда суд-ҳуқуқ ислоҳотлари илғор жаҳон андозалари асосида амалга оширилмоқда. Мақсад фуқароларнинг ҳақ-ҳуқуқи ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш.

Қайд этиш керакки, мазкур вазифаларни амалга ошириш учун, аввало, юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини замонавий талабларга мос равишда такомиллаштириш зарур.

Шу маънода, Президентимиз томонидан 2025 йил 21 августда имзоланган “Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чоратадбирлари тўғрисида”ги Фармон соҳадаги ислоҳотларнинг янги босқичини бошлаб берди.

Мазкур Фармон судьялар малакасини ошириш, илғор халқаро тажрибани жорий қилиш ва суд тизимини замонавий технологиялар билан таъминлаш учун кенг имкониятлар яратмоқда.

Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини такомиллаштириш – нафақат ҳуқуқий масала, балки ижтимоий адолатни таъминлашга ҳам хизмат қилувчи муҳим вазифадир. Бу йўналишда амалга оширилаётган чора-тадбирлар суд органларининг мустақиллиги ва профессионаллигини кучайтиради, халқ ишончини янада мустаҳкамлайди ва қонун устуворлигини таъминлашга катта ҳисса қўшади.

Жаҳоннинг ривожланган давлатларида судьялар тайёрлаш жараёнида талабаларни амалий кейслар ва муаммоли вазиятлар орқали ўқитиш ва доимий малака ошириш тизими йўлга қўйилган. Ўзбекистонда ҳам айни тажрибани қўллаш суд тизимининг сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқишга хизмат қилади.

Шу маънода, Судьялар олий кенгаши ҳузурида ташкил этилган “Одил судлов” академияси мамлакатда қонун устуворлигини таъминлаш, адолатни мустаҳкамлаш ва суд кадрлари сифатига бўлган талабларни оширишга қаратилган. Бу янгиланган муассасада судьяликка номзодларни тайёрлашда илғор услублар ва замонавий технологияларга таянилади.

Академиянинг асосий вазифаларига судьялар корпусини юқори малакали кадрлар билан таъминлаш, назария ва амалиётни уйғунлаштириш, рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини ўқув жараёнига татбиқ этиш каби вазифалар киради. Шунингдек, номзодларнинг шахсий сифатларини баҳолаш тизими жорий қилинган бўлиб, уларнинг эмоционал барқарорлиги ва стрессга чидамлилиги каби кўрсаткичлар алоҳида эътиборга олинади.

Академияда таълим жараёни “устоз-шогирд” анъанаси асосида ташкил қилиниб, “бўлажак судьяни судья ўқитади” тамойили асосий дастур бўлади. Бўлажак судьялар назарий таълим билан чегараланиб қолмасдан, тажрибали судьялардан касб кўникмасини олиш, амалиётда бевосита иштирок этиш ва давлат гранти асосида 6 ойлик касбий қайта тайёрлаш курсида ўқиш имкониятига эга бўладилар.

Курсга қабул қилинган шахслар учун уларнинг эгаллаган лавозими сақланиб қолади. Ўқиш даврида судья ёрдамчисининг ойлик иш ҳақига тенг стипендия тўланади.

Курсга қабул қилиш танлов асосида амалга оширилади. Курсни тамомлаган битирувчилар, якуний аттестация натижаларига кўра, бўш судьялик лавозимларига танловларда иштирок этади.

Бу курслар “назария-амалиёт-имитация” тамойили асосида ташкил қилиниб, назарий таълим ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари, адвокатура ва суд-экспертиза муассасаларидаги амалий тажриба билан уйғунлаштирилади.

Ўқиш дастурини ўзлаштирмаган ва якуний аттестация имтиҳонидан ўтолмаган тингловчилар, бўш судьялик лавозимига 3 йилгача муддатда ариза топширмаган ёки таклиф этилган судьялик лавозимини эгаллашни рад этган битирувчилар олинган стипендия суммасини тўлиқ миқдорда қоплаб беради.

Шунингдек, судьялар ва суд аппарати ходимлари учун малака ошириш ва қайта тайёрлаш курслари ташкил қилинади. Тайинлов муддати беш йил бўлган судьялар ҳар икки йилда – икки ҳафталик, ўн йил муддатга тайинланган судьялар эса, ҳар уч йилда малака ошириш курсларида ўқитилади.

Олий суд судьялари ва суд раҳбарлари ҳар уч йилда камида бир ҳафталик курсларда қатнашади, самарадорлик кўрсаткичлари паст бўлган судьяларни эса, навбатдан ташқари ўқитиш йўлга қўйилади. Шунингдек, суд аппарати ходимлари – ҳар икки йилда бир ҳафтадан кам бўлмаган муддатда малака ошириш курсларида ўқитилади.

Амалдаги судьялар учун мураккаб тоифадаги ишлар бўйича малака ошириш курслари ҳам ташкил этилади. Раҳбарлик лавозимларига, қоида тариқасида, фақат раҳбар кадрларни қайта тайёрлаш курсларини муваффақиятли тамомлаган судьялар тайинланади.

Академияда “Суд фаолияти” мутахассислиги бўйича бир йиллик кундузги ва кечки магистратура дастури асосида ўқитиш ташкил қилиниши илмий даража олиш учун таянч докторантура ёки мустақил изланувчилик институтларига кириш ниятида бўлган, бироқ магистратурада таълим олмаган амалдаги судьялар ва суд аппарати ходимлари учун кенг имконият яратади. Шу билан бирга, судьялар ва суд аппарати ходимлари Академияда магистратура дастури асосида таҳсил олиб, келгусида судлар фаолиятига доир илмий тадқиқотлар ва изланишлар олиб бориш имкониятига ҳам эга.

Суд ислоҳотларининг янги босқичини бошлаб берган ушбу ҳужжат жамиятда адолат тамойилларининг мустаҳкам ўрнатилишига, суд тизимига бўлган ишончнинг янада ортишига ва демократик ҳуқуқий давлат барпо этиш жараёнларининг тезлашишига хизмат қилади.

Учқун РЎЗИЕВ,

Бухоро вилоят судининг раиси.

Иқтисодий судларда соддалаштирилган тартибда иш юритиш

Маълумки, иқтисодий судга иқтисодиёт соҳасида юридик шахслар ҳамда юридик шахс ташкил этмаган ҳолда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган ва якка тартибдаги тадбиркор мақомини қонунда белгиланган тартибда олган фуқаролар ўртасидаги фуқаровий, маъмурий ва бошқа ҳуқуқий муносабатлардан юзага келадиган низоларга доир ҳамда бошқа ишлар тааллуқли ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (кейинги ўринларда матнда ИПК деб юритилади)нинг 231-боби “Соддалаштирилган тартибда иш юритиш” деб номланади.

Хўш, қандай ишлар соддалаштирилган тартибда кўриб чиқилади.

ИПКнинг 2032-моддаси биринчи қисмига кўра, агар даъвонинг баҳоси юридик шахсларга нисбатан — базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма бараваридан, якка тартибдаги тадбиркорларга нисбатан эса — беш бараваридан ошмаса, даъво аризалари бўйича ишлар соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилиши лозим.

Мазкур модданинг тўртинчи қисмига мувофиқ, агар ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш чоғида учинчи шахснинг ишга киришиш тўғрисидаги илтимосномаси қаноатлантирилган, ушбу бобда белгиланган қоидалар бўйича кўриб чиқилиши мумкин бўлмаган қарши даъво қабул қилинган бўлса ёхуд агар суд қуйидагилар хусусида, шу жумладан тарафлардан бирининг илтимосномасига кўра қуйидагилар хусусида хулосага келса, суд ишни даъво ишини юритишнинг умумий қоидалари бўйича кўриш ҳақида ажрим чиқаради:

1) ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш давлат сирининг, тижорат сирининг ёки қонун билан қўриқланадиган бошқа сирнинг ошкор қилинишига олиб келиши мумкин бўлса;

2) қўшимча ҳолатларни аниқлаш ёки қўшимча далилларни текшириш, шунингдек далилларни улар турган жойда кўздан кечириш ва текшириш, экспертиза тайинлаш ёки гувоҳларнинг кўрсатувларини эшитиш зарур бўлса;

3) билдирилган талаб бошқа талаблар билан боғлиқ бўлса, шу жумладан учинчи шахсларга тааллуқли бўлса ёки мазкур иш бўйича қабул қилинган суд ҳужжати билан учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатлари бузилиши мумкин бўлса.

Агар юқорида кўрсатилган ҳолатлар мавжуд бўлмаса, даъвогарнинг илтимосномасига кўра, жавобгарнинг розилиги билан бошқа ишлар ҳам соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилиши мумкин.

Корпоратив низолар бўйича ишлар, ҳуқуқий таъсир чораларини қўллаш тўғрисидаги ишлар соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилмайди.

Соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиладиган иш бўйича даъво аризаси ушбу Кодекснинг 149-моддасида назарда тутилган талабларга мувофиқ бўлиши керак ҳамда даъво аризасига ИПКнинг 
151-моддасида назарда тутилган ҳужжатлар илова қилинади.

Шунингдек, ИПКнинг 2034-моддасига асосан мазкур тоифадаги ишлар даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш ҳақида ажрим чиқарилган кундан эътиборан йигирма кундан ошмаган муддатда даъво аризаси юзасидан ёзма фикрни, далилларни ҳамда бошқа ҳужжатларни тақдим этиш учун белгиланган муддат ўтганидан кейин судья томонидан якка тартибда кўриб чиқилади.

Ишни соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқиш муддати узайтирилмайди.

Суд соддалаштирилган иш юритиш тартибидаги ишни суд муҳокамасини ўтказмасдан, тарафларни чақиртирмасдан ва уларнинг тушунтиришларини эшитмасдан кўриб чиқади.

ИПКнинг 2035-моддасига асосан, соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилган иш бўйича ҳал қилув қарори ушбу Кодексда назарда тутилган умумий қоидаларга кўра суд томонидан қабул қилинади ҳамда ҳал қилув қарори, агар апелляция шикояти (протести) берилмаган бўлса, қабул қилинганидан кейин ўн кун ўтгач қонуний кучга киради.

Апелляция шикояти (протести) берилган тақдирда ҳал қилув қарори, агар у бекор қилинмаган бўлса, апелляция инстанцияси судининг қарори қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради.

Д.Турдиев

Бухоро туманлараро иқтисодий
судининг судьяси

Перейти к содержимому