Коррупция ва унга қарши кураш: Глобал тажриба ва маҳаллий муаммолар
Бугунги шиддат билан ривожланиб бораётган замонда юзага чиқаётган муаммолар қаторида коррупция ҳам бутун дунё бўйлаб, айниқса ривожланаётган мамлакатларда тараққиётнинг жиддий тўсиғига айланиб қолмоқда. У нафақат иқтисодий ўсиш ва тараққиётга салбий таъсир кўрсатади, балки давлатнинг сиёсий тизимини, ҳуқуқий структураси ва жамиятнинг ижтимоий барқарорлигини ҳам хавф остига қўяди, шу билан биргаликда, фуқаролар ҳамда тадбиркорлик субъектларининг давлат, унинг органларига бўлган ишончига путур етказади. Ваалалоқибат, жамият негизларига болта уриши ҳеч кимга сир эмас. Коррупциянинг олдини олиш ва унга қарши курашиш, давлатлар учун энг долзарб вазифалардан бири ҳисобланади. Бироқ, ҳар бир мамлакатда бу курашнинг ўзига хос хусусиятлари мавжуд бўлиб, бу мавзу глобал миқёсда ҳам, маҳаллий даражада ҳам чуқур таҳлилни талаб этади.
Аввало, коррупцияга қарши кураш борасида ривожланган хориж мамлакатларининг тажрибасини кўриб ўтишимиз мақсадга мувофиқдир. Хусусан, Сингапур давлатини оладиган бўлсак, мазкур мамлакат коррупция билан курашда ўзининг улкан муваффақиятлари билан танилган.
1960-йилларда мамлакат иқтисодий ва ижтимоий инқирозга юз тутган эди. Аммо, кенг кўламли ислоҳотлар ва коррупцияга қарши қатъий чора-тадбирлар орқали Сингапур нафақат коррупцияни енгди, балки дунё миқёсида иқтисодий ривожланишнинг юқори кўрсаткичларига эришди. Ушбу муваффақиятнинг калитлари орасида, давлат хизматига қабул қилишда юқори малака талаблари, шаффофлик ва давлат мулозими фаолиятининг кучли назорати бўлди.
Ушбу соҳадаги ўзининг ижобий ютуқлари билан мақтана оладига яна бир мамлакат Швеция ҳисобланади. Бу мамлакатда коррупцияга қарши қонунлар ва стандартлар жуда қатъий белгиланган, шу билан бирга жамиятда ижтимоий онг ва таълим даражаси юқори бўлиши коррупция ҳолатларининг камайишига сабаб бўлди. Швеция модели, айниқса, коррупцияга қарши маданиятни шакллантириш ва жамиятда этик қоидаларига риоя қилишнинг аҳамиятини кўрсатади.
Шу билан бирга, мамлакатимизда ҳам йилдан йилга коррупцияга қарши кураш борасидаги саъй-ҳаракатлар кўлами ошириб борилмоқда. Бироқ, тан олиш керакки, Ўзбекистон каби ривожланаётган мамлакатларда коррупция, ҳамда унга қарши курашиш, ўзига хос қийинчиликларни келтириб чиқаради. Биринчидан, коррупция одатда давлат бошқаруви тизимида илдиз отган бўлиб, кўплаб ҳолатларда ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ва давлат идораларининг самарасизлиги билан боғлиқ.
Ўзбекистонда, айниқса, сўнгги йилларда коррупцияга қарши курашиш учун қатор қонунлар ва ислоҳотлар амалга оширилди. Мисол учун, Давлат хизматига киришнинг очиқлиги ва юридик назоратнинг кучайтирилиши каби ташаббуслар илгари суриб борилмоқда.
Ҳозирги даврда коррупция кўпгина давлатларнинг иқтисодий ва сиёсий салоҳиятига ўзининг салбий таъсирини кўрсатиб бера олди. Унга қарши курашиш, мунтазам равишда амалга оширилиши зарур бўлган долзарб вазифалардан бирига айланди.
Шулардан келиб чиқиб, 2017 йил 3 январь куни “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг Қонуни қабул қилиниб, коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий механизми яратилди. Унинг асосий мақсади коррупцияга қарши курашиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солишдан иборатдир.
Статистик маълумотларга кўз ташлайдиган бўлсак, Давлат харидлари бўйича қонун қабул қилингани, танлов ва тендер рақамлашиб, соғлом рақобат бўлгани учун ўтган йили 14 триллион сўм бюджет маблағи тежалди.
Бугунга келиб, барча банклар 100 миллион сўмгача маиший кредитларни инсон омилисиз 5 дақиқа ичида онлайн бераяпти. Натижада олдин бу иш билан шуғулланган минглаб банкирлар энди маҳаллага тушиб, одамларга лойиҳа, кредит таклиф қилиб, мижозини кўпайтириш билан ишлаяпти.
Мактабгача ва мактаб таълими тизимида 10 дан ортиқ хизмат турлари тўлиқ электрон шаклга ўтказилди. Бу соҳада мурожаатлар сони 2,5 каррага камайди.
Олий таълим тизими ҳам рақамлаштирилди. Аввал тест топшириб, тўплаган баллига қараб, кейин олийгоҳни танлаш жорий қилинди. 35 турдаги ҳужжатларни инсон омилисиз олишга ўтилгани учун соҳадаги мурожаатлар 2,2 баравар камайди.
Йўл ҳаракати хавфсизлиги инспектори “боди-камера”да хизмат ўтаётгани, авторақамлар аукционда сотилаётгани, қоғоздаги баённома йўқ бўлгани учун коррупция омиллари кескин камайди.
Аҳоли ва тадбиркорларга “халқ хизматидаги давлат” тамойили асосида хизмат кўрсатиш йўлга қўйилди. Хусусан, 120 турдаги ҳужжатларни талаб қилиш, 160 дан ортиқ лицензия ва рухсатномалар бекор қилинди. Натижада 200 мингга яқин янги тадбиркорлар бозорга кириб келди. Чет эл иштирокидаги корхоналар қарийб 5 карра ошиб, 23 мингга яқинлашди.
Электрон давлат хизматлари сони 15 карра ортиб, 721 тага етди, улардан фойдаланувчилар эса, 11 миллиондан ошди.
Энг муҳими, булар орқали аҳоли, тадбиркорлар, хорижий ҳамкорларимиз, халқаро ташкилотлар ва инвесторларнинг ислоҳотларга ишончи мустаҳкамланди. Сўнгги етти йилда 120 миллиард доллардан ортиқ инвестиция киргани, иқтисодиётимиз 2 карра ўсиб, ўтган йили 115 миллиард долларга етгани бунинг исботи.
Коррупцияга қарши кураш борасидаги ҳаракатларни янги босқичга олиб чиқиш мақсадида 2025 йил 5 мартда Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раислигида Коррупцияга қарши курашиш бўйича миллий кенгашнинг коррупциянинг олдини олиш бўйича ишлар натижадорлиги ва келгусидаги устувор вазифаларга бағишланган кенгайтирилган йиғилиши бўлиб ўтди.
Мазкур йиғилишда янграган муҳтарам Президентнинг “Коррупцияга қарши курашда барчамиз ягона куч бўлиб ҳаракат қилсак, албатта, янада катта ижобий самарага эришамиз. Шу боис, маҳалла фаоллари, нуронийлар, зиёлилар, ёзувчи ва шоирлар, санъат ва маданият ходимлари, тадбиркорлар, таниқли шахслар, раҳбарлар, депутат ва сенаторлар – умуман бутун жамоатчилик бирлашиб, коррупцияга “жамият танасидаги саратон” сифатида қараши керак. Бугун сизлар билан бирга белгилаб олинган барча вазифалар айнан ана шундай руҳда ишлаб, аниқ натижага эришишга қаратилган. Сизлар бу ҳақиқат ва талабни чуқур англаб, уларни амалга оширишда алоҳида жонбозлик кўрсатасиз, барчага намуна бўласиз, деб ишонаман” деган сўзлари мамлакатимиздаги барча давлат хизматчилари, ходимлар ҳамда фуқароларга жиддий масъулият юклайди.
Таъкидлаш лозимки, маҳаллий муаммоларга қарши курашишда жамиятда коррупцияга нисбатан салбий муносабатни шакллантириш жуда муҳим. Ўзбекистонда амалга оширилган ижтимоий ислоҳотлар ва таълим тизимидаги ўзгаришлар, шунингдек, шаффофлик ва коррупцияга қарши таълимни кенгайтириш, узоқ муддатда самарали бўлиши мумкин. Коррупцияга қарши курашиш учун жамиятдаги барча қатламларни бирлаштирадиган ислоҳотлар зарур, чунки давлатнинг мустаҳкамлиги, жамиятнинг ички барқарорлиги ва адолатнинг таъминланиши коррупция билан курашишнинг асоси ҳисобланади.
Глобал ва маҳаллий тажрибалар шуни кўрсатадики, самарали кураш учун нафақат қонунлар, балки инсонларнинг онгини ўзгартириш, таълим тизимини мустаҳкамлаш ва ижтимоий маданиятни ривожлантириш муҳимдир.
Коррупция билан курашда жаҳоннинг турли мамлакатларида эришилган ютуқлар, шу билан бирга, ҳали ҳал қилинмаган муаммолар ҳам талайгина.
Ривожланаётган мамлакатлар учун энг муҳим вазифа — бу коррупцияни нафақат жазолаш, балки унинг сабабларини бартараф этиш ва ўзгаришларни амалга оширишдир. Шунингдек, халқаро ҳамкорлик ва тажриба алмашиш, коррупцияга қарши курашишда самарали восита бўлиб хизмат қилади.
Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, коррупция билан курашишда муваффақиятга эришиш учун ижтимоий маданиятни ривожлантириш, шаффофликни ошириш ва фуқароларнинг ҳуқуқи онгини юксалтириш муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотлар бу йўналишда ижобий натижалар кўрсатмоқда, аммо бу жараённи давом эттириш, давлат ва жамиятни бирлаштириб, барчани коррупцияга қарши курашда фаоллаштириш зарур.
З.Шеров
Бухоро вилоят суди жиноят ишлари
бўйича судлов ҳайъати судьяси
М.Болтаев
Бухоро вилоят суди иқтисодий ишлар
бўйича судлов ҳайъати судьяси